Эссе татар теле

Автор: 

Мустафина Адиля Радиковна

Скачать:

Предварительный просмотр:

                Туган телем

Кеше тормышында аның бөтен гомере буена аерылгысыз төшенчәләр, кешеләр, әйберләр була. Мин шуларның берсе дип, аның туган телен саныйм. Ул – кешенең дөньяга аваз салган минутыннан соңгы сулышына кадәр янәшә.

Кеше дөньяга беренче аваз салуга аны, аны тудырган ана үзенең сабыена туган телендә «балам” дип эндәшә. Баланың беренче әйткән сүзе дә туган телендә яңгырый. Кеше үзенең иң саф хисләрен бары тик туган телендә генә белдерә ала. Бөек Тукай юкка гына үзенең иң кадерле кешеләре әти-әниләренә рәхмәт сүзләрен, ала рухына багышлаган догаларын туган телендә белдермәгән.

Тел турында яңадан–яңа китаплар чыгып тора, радиодан, телевидениедән тел турында кызыклы тапшырулар алып барыла. Болар барысы да халыкта телнең тарих, үсеше, яшәеше, төзелеше һәм башкалар турында күп санлы сораулар тууга сәбәп була. Шушы сорауларга җавап эзләүчеләр татар теленең нинди бай булуына төшенәләр, халкыбызның тарихын өйрәнәләр. Чөнки татар халкының мең елларга сузылган тормыш тәҗрибәсе, уйлары, гадәтләре, йолалары, кешене шәхес итүче сыйфатлары аның телендә, образлы сөйләмнәрендә, мәкаль-әйтемнәрендә, җыр һәм әкиятләрендә чагылыш тапкан.

Безнең халкыбызның күңел җәүһәрләре бары тик туган телдә генә сакланып калган. Бары тик туган телдә алар күңеленнән төрле шигырьләр, җырлар, язмалар чыккан. Шуңа күрә дә безнең шәхесләребез, галимнәребез, язучы һәм шагыйрьләребез туган телгә зур игътибар бирәләр. Туган теленең кешегә тәэсир көче дә көчлерәк.

       Татар теле үзенең үсеш дәверендә төрле кыенлыкларны, киртәләрне үтте. Халык күпме изелсә дә, ана телен саклап калды. Ә милләтнең саклануы турыдан-туры телгә бәйле. Чөнки гыйлем алу, аңны үстерү, дөньяны танып белү һәм аралашу туган тел аша тормышка ашырыла. Тел бетсә, милләт бетә, халык бетә.


13 вариантов

  1. – ??р кешене? беренче к?нн?н ?к туплый башлаган х?зин?се – туган тел. ??р милл?т кешесе ?чен и? матур, и? кадерле тел – ?зене? туган теле. Билгеле булганча, безне? татар телебез – ЮНЕСКО тарафыннан Б?тен д?нья халыкара аралашу теле дип саналган 14 телне? берсе. Татар теленд? аралашабыз ик?н, дим?к, татар милл?те яши, ?с?. Милл?тебезне? югалмавы, телебезне? ?с?е безне? кулда. Милл?тебезне? д?вамчысы булырлык укучылар бармы ик?н безне? арада. ?йд?гез, ачыклап карыйк.
    Нинди таныш мо?лы к?й бу?
    Тукай ?ыры – “Туган тел”.
    Ист?н бер д? чыкмый торган
    Халык к?е – “Туган тел”.
    ??р кеше ?чен и? якыны, и? м??име – ул туган теле! Минем туган телем – татар теле. Мин тугач, ?ниемне? назлы итеп “балам” диг?н с?зе д?, беренче тапкыр ?йтк?н “?ни” с?зе д? туган телемд? булган. Ми?а туган телемд? ген? с?йл?шерг? у?ай, ч?нки кечкен?д?н туганнарым бел?н туган телемд? с?йл?ш?м, аралашам.
    Туган телебезг? дан ?ырлаучы язучыларыбыз ??м шагыйрьл?ребез бик к?п. Габдулла Тукай, Галим?ан Ибра?имов, ?ади Такташ, Муса ??лил, Абдулла Алиш, Гадел Кутуй ??м бик к?п башка ?дипл?ребез. Аларны? ?с?рл?ре аша без туган телебезне? б?еклеген, затлылыгын а?лыйбыз. Матурлыгына, г?з?ллеген? сокланып туя алмыйбыз.
    Туган тел! Бу с?з ??ркем ?чен кадерле, газиз! Ул ватан, туган ?ир, ата- ана с?зл?ре бел?н берг? торган б?ек, изге ??м кадерле с?з!
    Алсу Гыймадиева, 8 нче сыйныф укучысы
    И туган тел, и матур тел, ?тк?м-?нк?мне? теле!
    Д?ньяда к?п н?рс? белдем, син туган тел аркылы.
    Минемч?, туган телне яратуны шагыйребез Г. Тукай тулысынча а?латып бирг?н. “Туган тел” шигыре кешене тормышны? б?тен чорларына алып кайта. Си?а гомер б?л?к итк?н ?ти-?ние?не? теле аша син д?ньяны таныгансы?. Башка телл?р ?зл?ренч? матур булса да, ?з теле?не? я?гырашы ук башка. Ул си?а ?гет-н?сыйх?т булып та, ирк?л?п-с?еп т? ишетел?.Туган теле? аша ?ирд?ге, кешед?ге матурлык б?тен тулылыгы бел?н а?лашыла.
    ?ырларыбызга мо?лылык хас булган кебек, телебезг? д? мо?лылык хас. ? мо? кешене? й?р?генд?, к??ел т?ренд? туа. Мо?лы халык начар була алмый. Мо? ул – халык рухыны? ышанычлы сакчысы. Шуны онытмасак, телебез ??рвакыт мо?лы, ягымлы, а???ле булыр.
    Дил?р? Бакирова, 8 нче сыйныф укучысы
    И? элек бу тел бел?н ?нк?м бишект? к?йл?г?н,
    Аннары т?нн?р буе ?бк?м Хик?ят с?йл?г?н.
    Туган тел турында безне? б?ек шагыйребез Габдулла Тукайдан да матур итеп ?йт?че юктыр. К?пме м?гън? салынган бу шигырь юлларына.
    Минем туган телем – татар теле. Ул ми?а бик якын тел, ч?нки минем телем татар теленд? ачылган. Мин кечкен?д?н бу телд? иркен с?йл?ш?м. ?нием ми?а татар теленд? бишек к?йл?ре к?йл?г?н, татар ?киятл?рен с?йл?г?н. Х?зер, зур ?сеп ?итк?ч т?, мин татар эстрадасы артистлары ?ырларын р?х?тл?неп ты?лыйм. Татар халкыны? кызыклы, б?ек ш?хесл?ре, театр д?ньясы, с?нгате турында к?бр?к белерг? тырышам. М?кт?п тормышындагы туган телем? кагылышлы чараларны яратам.
    Минем к?п кен? дусларым татар балалары. Рус м?кт?бенд? укуыбызга карамастан, без алар бел?н татарча аралашабыз. Сыйныфыбызда татар балалары булып та татарча с?йл?ш? белм??чел?ре д? бар. Минем ?чен туган теле?не белм?? – бик кызганыч к?ренеш. Моны? с?б?бе – гаил?д? ?з теле?д? с?йл?ш? м?мкинчелеге булмау, дип уйлыйм. Бу яктан мин ?земне бик б?хетле кеше дип хис ит?м, ч?нки барлык туганнарым бел?н туган телемд? с?йл?ш? алам. ??м шуны? ?чен д? ата-анама, д?? ?нил?рем бел?н д?? ?тил?рем? р?хм?тлемен.
    Чулпан Мирзагалиева, 8 нче сыйныф укучысы
    Туган тел – ул минем бер ?лешем. Ч?нки ансыз мин татар кызы була алмас идем. Туган телемд? мин дусларым бел?н аралашам. Татар теленд? тапшырулар, т?рле программалар, кинолар карыйм. Бик матур мультфильмнарны х?тта кечкен? энем д? карарга ярата.
    Мин ?нием бел?н концерт, театрларга й?рим. Туган телемд?ге мо?, к?йл?рг?, биюл?рг? мин бик гашыйк. ?зем д? ?ырларга яратам.
    Танылган, к?ренекле татар ш?хесл?ре турында к?бр?к белерг? тырышам. Туган телемд? язылган бай тарихлы ?д?бият бел?н танышам. Белемемне тагын да ?стер?сем, туган телемне камил бел?сем кил?.
    Туган телем минем ?чен бик газиз. Ул – и? туган, и? матур, и? татлы тел!
    ?мин? Гадиева, 8 нче сыйныф укучысы

  2. Сочинение.
    Туган телем – ирк? г?лем!
    Эшне ?т?де: 86нчы “?мет” интернат-
    м?кт?бене? 7нче а сыйныф
    укучысы Ф?рдиев Р?мис
    Эшне тикшерде: татар теле
    укытучысы Г?р?ева Л.М.
    2016нчы уку елы
    Туган тел,
    Синд? – шатлык  ?и?еллеге,
    Кайгылар авырлыгы.
    Ата – бабам  батырлыгы,
    Аналар сабырлыгы.
    (З. Насыйбуллин)
    Кеше тормышында аны? б?тен гомере буена аерылгысыз т?шенч?л?р, кешел?р, ?йберл?р була. Мин шуларны? берсе дип, аны? туган телен саныйм. Ул – кешене? д?ньяга аваз салган минутыннан со?гы сулышына кад?р ян?ш?.
    “Туган” с?зе тагын бернич? с?з бел?н с?зтезм? ясый: “Туган апа”, “Туган ил” ??м “Туган тел”. Бу т?шенч?л?р – ?чесе д? кеше ?чен и? якын, и? кадерле. ?г?р кеше бу т?шенч?л?рг? битараф караса, аларны еш алыштырса, онытса яки хыян?т итс?, ул кешег? “изге” диг?н суз таныш тугел.
    Кеше д?ньяга беренче аваз салуга, аны тудырган ана сабыена туган теленд? “балам” дип энд?ш?. Баланы? беренче ?йтк?н с?зе д? туган теленд? я?гырый. Кеше ?зене? и? саф хисл?рен бары тик туган теленд? ген? белдер? ала. Б?ек Тукай юкка гына ?зене? и? кадерле кешел?ре ?ти – ?нил?рен? р?хм?т с?зл?рен, алар рухына багышлаган догаларын туган теленд? белдерм?г?н.
    И туган тел! Синд? булган и? элек кыйлган догам:
    Ярлыкагыл, дип ?зем ??м ?тк?м – ?нк?мне, Ходам!
    Безне? халкыбызны? к??ел ?????рл?ре бары тик туган телд? ген? сакланып калган. Бары тик туган телд? ген? алар к??елне? и? нечк? кылларын тибр?т? алалар. Шу?а к?р? д? галимн?р, язучылар ??м шагыйрьл?р  туган телг? зур игьтибар бир?л?р. Галимн?р фикеренч?, ?з туган теленд? бел?м алу балага ?и?елр?к бирел? ??м ?зл?штер?, а?лау д?р???сен арттыра ик?н. ?з туган телене? кешег? т?эсир к?че д? к?члер?к. Бу турында аксакал язучыбыз Г.Б?широва бик д?рес ?йтк?н. Ул инде туган телне? байлыгын бик яхшы бел?, ч?нки гомере буе халык авыз и?аты ?????рл?рен ?ыйган ??м ?йр?нг?н кеше. ”Халыкны? и? зур байлыгы, и? кадерле рухи х?зин?се, – дип яза Г.Б?широва, – ?ичшиксез, аны? теле. Халык ?зене? телен, оста бакчачы кебек, яман ?илл?рд?н, р?химсез салкыннардан саклап, ме? еллар буена ?стереп килг?н. ?злексез баетып, матурлап, и? тир?н фикерл?рен, и? нечк? хисл?рен д? а?латып бирер д?р???г? китерг?н”. Никад?р м?гън?ле с?зл?р!
    Минем туган телем – татар теле.  Шагыйрь Кави Н??ми аны “?ырдай мо?лы”, Равил Ф?йзуллин “тыйнак, басынкы, т?зем”, Аяз Гыйл??ев “т?мле, к?рк?м, ?стен”, ? Х?с?н Туфан ис? “к?кр??л?р теле, батыр ??м ?????р мирас” дип атый.
    Татар теле ??м??риятебезд? д??л?т теле дип игълан ителде. Шу?а к?р? аны? кулланыш даир?се д? ки??ерг? тиеш. Ул инде х?зер – кешел?р арасында ?зара аралашу коралы гына т?гел, д??л?т эшл?ренд? д? тулы хокукка ия булган тел булырга тиеш.
    Тарихым ист?леге син,
    Болгарым ист?леге,
    Гасырлар аша ?телг?н
    Юлларым ист?леге, –
    дип яза Х?с?н Туфан. Чыннан да, тел тарихы ул – ил тарихы. Безне? туган телебез тарихны? т?рле авырлыкларына, ??залау-кимсетел?л?рен? дучар булган. Л?кин:
    Чукындырган чагында да
    Чукынмады?, татар теле, –
    ди Кави Н??ми.
    Муса ??лил, Абдулла Алишларны? татар теленд? язылган шигырьл?ре фашистларны? корыч ишекл?ренн?н, гильотиналарыннан да к?чле булдылар. Бу турыда шагыйрь Равил Ф?йзуллин:
    Т?зем тел ул
    Окопларда, т?рм?л?рд?, лагерьларда
    атылса да, асылса да,
    ?и?? рухын жуймаган ул.
    Гильотина ?сл?ренд?
    Яш?? ?ырын ?ырлаган ул! –
    дип, татар телен? булган югары б?ясен бир?.
    Туган телебез к?нн?н-к?н камилл?ш? бара. Аны тагын да биз??, кулланылышын арттыру ?лк?сенд? бик к?п галимн?р, с?нгать ??елл?ре армый-талмый эшлил?р. Мин шундый кешел?рне? берсе турында гына ?йтеп ?тм?кче булам. Бу – татар ?дипл?рене? ?с?рл?рен  б?тен “д?ньяга” я?гыраткан Айрат Арсланов. Мин аны? шигырь с?йл?вен бик яратып та?лыйм. Айрат Арсланов тарафыннан я?гыраган татар теле изелг?нн?рне, башлары т?б?н иелг?нн?рне турайта, горурландыра, б?гырьл?ре?не актарып елата. Язучы Ф?нзаман  Баттал аны? турында: “Шартына китереп с?йл??чесе ген? табылсын, бу тел кяферлек тутыгы бел?н капланган иманы?ны да чистарта, сафландыра торган тел!” – дип яза ??м, – А. Арслановны туган телне? баш сакчысы, бераз шаяртып та ?йтс?к, генеральный сакчысы дип б?ялибез”, – ди.
    Туган тел турында фикерл?ремне шагыйрь И. Гыйл??ев с?зл?ре бел?н йомгаклыйсым кил?:
    Ул булганда адашмабыз –
    Юлым туры, нурлы к?нем.
    К?з карасы кебек саклыйм
    Анам телен – Татар телен.

  3. Туган телем – назлы г?лем.
    Фазлыева Альбина Р?д?с кызы 
    Д?рт?йле ш???рене? 3 санлы гимназиясе
    татар теле ??м ?д?бияты укытучысы
    И туган тел, и матур тел,
    ?тк?м-?нк?мне? теле!
    Д?ньяда к?п н?рс? белдем
    син туган тел аркылы.
    ?зене? туган телг? булган м?х?бб?тен татар халкыны? б?ек шагыйре Габдулла Тукай ?н? шулай матур итеп язган. Чынлап та, туган телне ярату – Туган илне, ?тк?й-?нк??не ярату бел?н бер.Юкка гына туган телне ана теле дип йортмил?р шул!
    Туган тел т?шенч?сен? зур м?гън? салынган. Ул – Ватан, туган ?ир, ата-ана с?зл?ре бел?н берг? торган б?ек, изге ??м кадерле с?з. Туган телне тугач та ишет? ??м ?йр?н? башлыйсы?, шу?а к?р? аны туган тел дип атыйлар да. ?йе, туган тел – и? татлы тел, “Ана теле бер булыр” бу м?кал?д? д? шуны к?р?без. Баласы карынында чагында ук анасы а?а т?рле ?киятл?р с?йли, ?ырлар ?ырлый, аны? бел?н с?йл?ш?. Д?ньяга тугач, бала ?зенч? ниндидер авазлар чыгарып ята, аннары ?айлап ?зене? туган теленд? с?йл?ш? башлый. Ул телг? баланы, башлап аны? и? газиз кешесе – анасы ?йр?т?, ирк?ли,юата. Туган телне с?ярг?, х?рм?т ит?рг?, горурланып яш?рг? д? ана ?йр?т?.
    Туган тел! Нинди г?з?л, матур, йомшак, б?ек с?з! ??р милл?тне? ?з туган теле була: марыйларныкы – марый, чуашларныкы – чуаш, башкортларныкы – башкорт. ? безне? туган телебез – татар теле! ?йе, татар теле: ?ырдай мо?лы, кызлар кебек шат чырайлы, ачык й?зле татар теле. Ул бик борынгы ??м бай телл?рне? берсе, шу?а к?р? без аны? бел?н горрланып яш?рг? тиешбез. Туган тел турында берсенн?н-берсе матур шигырьл?р, ?ырлар, м?кальл?р бар. Шагыйрь На?ар Н??ми “Туган тел” шигыренд? шундый матур юллар яза:
    Туган ?ире? – Идел буе
    ??р телне? бар Туган иле.
    Туган ?ире? кебек назлы,
    ?ырдай мо?лы татар теле.
    яис?:
    Туган тел – и? татлы тел,
    Туган тел – и? т?мле тел,
    Т?мле дип: теле? йотма!
    Туган телне онытма!
    Нинди сихри юллар бу! Д?ньяда ??р кеше ?з телен яхшы белеп, а?а хезм?т ит?рг? тиеш, бозмаска, телне саф, чиста итеп куллана белерг? тиеш. Тел – кешене? юлдашы гомерлекк?! Кеше беренче чиратта ?з телен ?йб?т белерг? тиеш, ? аннан инде б?т?нн?рен. Х?зерге вакытта туган телне онытучылар, бозучылар да к?п. Мондый кешел?р безне? телебезне ямьсезлил?р, чит тел с?зл?ре кушып с?йл?ш?л?р. Бу бик начар х?л. “Инсафлыны? теле саф”, – дил?р бит.
    Акыллы, т?ртипле кеше, минемч?, беркайчан да ?з телен бозмаячак та, онытмаячак та. Р?х?тл?неп ?з туган теле?д? с?йл?ш? – ?зе бер б?хет т?гелме со??
    Туган тел – ??ркем ?чен кадерлн булган б?ек х?зин?. Ул – халкыбызне? рухи к?згесе. Шушы телд? милл?тне? б?тен балалары, гореф-гад?тл?ре ген? т?гел, ?тк?не, б?генгесе, кил?ч?ге д?. Шу?а к?р? туган телне буыннар арасында югалтмыйк.

  4. Туган телем – татар теле.
    Татар теле ул – Тукай теле. Аны? шигырьл?ренд?
    Туган  телне  ярату, туган  илг?  булган  м?х?бб?т
    бел?н  ?релеп  кил?. Шу?а  к?р?  да  туган  телне
    ярату  ватанга  тугрылыкка , ата – анага  яратуга ,
    х?рм?т  ит?г?  ти? . Туган ?ск?н  илне?  якынлыгын,
    Ватанны? газизлеген  тоярга  да  безг?  туган  тел  ярд?м  ит?. Туган  тел  хезм?т  бел?н  берг?  кешене
    ?стер? , а?а  Ватанны?  тарихын  белерг?  ,милли
    с?нгатен  а?ларга , яратырга  ярд?м  ит?.
    Туган  тел ! Бу с?з  ??ркем  ?чен кадерле , газиз!
    Минем  туган  телем – татар  теле. Тугач  та  ?нием-не?  назлы итеп  “ балам “ диг?н  с?зен  туган телен-д?  ишетк?нмен.
    Минем туган  теленн?н  д? матур  тел  юктыр  ул.
    Бу минем  с?зл?р  ген?  т?гел.Туган  тел ! Анардан
    да  к?чле , татлы , назлы , л?зз?тле тел  бармы ик?н?
    Минем  туган телем – ?ырдай  мо?лы  татар  теле.
    ?биемне? бишек ?ырларыннан  туган телемне?
    матурлыгын , кыймм?тен  а?лап ?стем.
    ??р  кеше  ?з  туган  телен  с?ярг? , яратырга
    тиеш . ?г?р  кеше  туган телен  с?йм?с?  ул туганнарын  да  яратмас. Туган  телем  нурлы  кояш  сыман  б?тен  д?ньяга яктылык , ?ылылык  тарата.
    Туган тел ! ??ркем  ?чен  газиз  бу. Ч?нки  тел –
    тормыш  чыганагы , белем чишм?се. Тел  ул зур  бер
    кибет кебек : анда ??ркем ?зен? ни д? булса  таба.
    Тел кешег? бер – берсен а?ларга , бер – берсе? тел?к, максатларын,  уйларын  белерг?  ярд?м  ит?. Ул –
    Ватан , туган ?ир , ата – ана с?зл?ре  бел?н ян?ш?
    берг?  торган  б?ек , изге  ??м  кадерле  с?з!
    ??м  минем  ?йт?сем  килг?н  фикерем :
    “ Балалар ,?лк?нн?р , мил?тт?шл?р! Туган телне  яратыгыз , х?рм?т итегез , ул телг?  с?еп карагыз!”
    Яш?сен  туган тел ,и?  матур тел,
    ?тк?м – ?нк?мне?  теле!!!
    Галиева Лилияна
    10 сыйныф

  5. Минем туган телемд? – д?ньяда т??ге тапкыр “?нн?”, “?тт?” дип ?йттерг?н газизл?рд?н газиз нинди ген? с?зл?р юк…Серле д?, хикм?тле д? ул с?зл?р…Кайсылары бик тир?ннн?н чишм? кебек саркып  чыгалар, ? бер ишел?ре язгы ташкын кебек ургып агалар. Мин телне н?къ мен? шул с?зл?р аркылы к?з алдына китер?м.
    Туган тел, милл?т теле, д??л?т теле дибез. А?лашыла: с?зебез тел турында, аны? ?сеше, куланылышы турында барачак. Шулай да, кир?кме со? б?ген мондый с?йл?ш??! Сулый торган ?авабызны к?нд?лек тормышта уйламыйбыз да. ?мма сулый бир?без. Бер караганда, тел д? шундыйрак кебек: б?ген аны белерг?, яратырга ?нд?? кир?кме?
    Кир?к, бик кир?к. Ч?нки милли тел язмышы – ул милл?т язмышы, л?кин аны? яш?еш, ?сеш формасы, милл?тне? сакчысы да, аны? кил?ч?гене? гарантиясе д?. Туган тел –  и? беренче чиратта милл?тне яш?т?че и? ???миятле ?еп.??мгыять ?сеше югарырак к?т?релсен ?чен  кешел?рне? милли ?за?ы югары булу, яш?еш, и?тимагый-с?яси тарихы, гореф-гад?тл?ре, теле булу шарт, дип уйлыйм мин. ??мгыять югарырак баскычка менг?н саен, тел д? ?с?, камилл?ш? бара.
    Кешене? ?з туган телен яхшы бел?е аны? ?з илен?, телен?,халкына,ата-анасына, ?би-бабасына м?х?бб?те,х?рм?те турында с?йли. Шулай булганда гына ул башка телл?рне д? тиешле югарылыкта б?яли ??м х?рм?тли ала. Без, яшь буын, ?з туган телебезне никад?р к?т?рс?к, ?стерс?к, башка халыклар арасында шулкад?р абруй казаначакбыз.Ш?кер, ??р халык ?з теленд? аралашсын, белем алсын ?чен безне? республикабызда,районыбызда ??м, ?лб?тт?, м?кт?бебезд? барлык шартлар да тудырылган, РФ ??м ТР конституциясе бел?н д? ныгытылган. Барысы да ?зебезд?н тора. Телл?р турындагы Законнар  да тормышка ашырыла.Телне ?йр?нерг? тел??чел?р ?чен онлайн “Ана теле” проекты, “Чиста с?з” акциясе, «Мин татарча с?йл?ш?м”, татар теленд?ге интернет проектлар,олимпиада-б?йгел?р – моны? бер ?леше ген?…
    Б?ек  ?дип Габдулла Тукай да бит туган телне ярата белеп яраткан.Ул телне бары тик тышкы ямь бир? чарасы, матур а???н?р ?ыелмасы итеп кен? карамаган, аны и? элек аралашу,а?лашу, т?рбия ??м ?с? коралы  итеп таныган. Минем д? туган телне яратуым Туган илем? булган м?х?бб?тем бел?н ?релеп кил?, аны? аерылгысыз ?лешен т?шкил ит?. Д?ньяда аралашу чарасы буларак танылган 14 тел арасында минем туган телем-татар теле булуы ми?а я?а д?рт, к?ч ?сти. Шулай булгач, барлык-барлык с?зл?р арасында минем д? ?з с?зем бар… Газизл?рд?н газиз ?тк?м-?нк?м теле – Б?ек Татар  теленд?ге с?зл?рем – ?ир шары буйлап кояш нурлары булып таралсын иде д? ?и?андагы барлык кешел?рне бары тик изгелекк?, татулыкка, тынычлыкка ?нд?п торсыннар иде!!

  6. Туган  телем- татар теле.
    Максат:  балаларда Туган илг? , татар телен? , ?з халкына м?х?бб?т т?рбиял??;
    ?и?азлау: ? . Плакатлар :
    И туган тел ,и матур тел, ?тк?м- ?нк?мне? теле.
    Г. Тукай
    2) Яш?сен халык ?д?бияты! Яш?сен туган тел.
    Г. Тукай
    3) Тел- халыкны? рухы ул. Телд? аны? табигате,к??еле  ??м тормышы ,к?нк?реше чагыла.
    ??. Татар к?йл?рене? магнитофон язмалары.
    ???. Туган тел турында м?кальл?р.
    ?д?би кич?не? барышы :
    Укытучы :Без – татарлар , туган телебез – татар теле.
    Татар теле… Тугач та и? газиз кешене? ишет? башлаган , к?п гасырлык тарихы булган , Каюм Насыйрилар , Тукайлар нигез салган , 7 миллион халык с?йл?шк?н , д?ньядагы и? д?р???ле 14 тел ис?бен? керг?н ,чит илл?рд? д? ?йр?нел? торган , б?генге к?нд? ?итлекк?н , камилл?шк?н ,тел?с? нинди катлаулы ф?нне ?йр?терг? м?мкинлеге булган , Моабитне? таш диварлары эченд? д? тынмыйча , аны? калын стеналарын тишеп чыгып , б?тен д?ньяга я?гыраган , утларга – суларга салсалар да ,чукындырсалар да , ассалар – кисс?л?р  д? ис?н калган ,и? – и? авыр кимсет?л?рг? д?  т?зг?н, сынмаган – сыгылмаган ,баш им?г?н горур татар теле! Б?генге кич?безне си?а багышлыйбыз.
    Кемн?р ген? си?а сокланмаган  ??м мактау ?ырламаган ? Кемн?р ген? сине? ярд?ме?д? д?ньяны танып белм?г?н  ??м ?зене? уй- хисл?рен башкаларга с?йл?м?г?н ?
    1 нче бала:И минем ?андай кадерлем,
    И ?ылы , т?ре телем!
    Кайгылар теле т?гел син,
    Шатлыгым теле б?ген.
    Тик сине? ярд?ме? бел?н мин ,
    Тик сине? с?зл?ре? бел?н
    Уйлары? й?р?кк?емне?
    Д?ньяга ?йт? бел?м.
    Укытучы : Туган тел т?шенч?сен? зур м?гън? салынган. Ул Ватан ,туган ?ир , ата – ана с?зл?ре бел?н бер ?к д?р???д? торучы б?ек , изге ??м кадерле с?з. Ул телне шу?а к?р? туган  тел  дип атыйлар да. Ул телг? баланы аны? и? газиз , и? якын кешесе – анасы ?йр?т? , шул телд? а?а бишек ?ырларын ?ырлый , ирк?ли , юата. Шу?а к?р? аны халык ана теле дип атый.
    “Туган тел” ?ыры ( Г . Тукай с?зл?ре , халык к?е ) башкарыла.
    Укытучы :  ?йе , м?ш??р шагыйребез Габдулла Тукай ?зене? туган телен? булган ихтирамын ?н? шулай итеп бирг?н.
    Б?ек ?дип Тукай телне ярата белеп яраткан. Телне ул  тышкы ямь бир? чарасы , матур с?зл?р ?ыелмасы итеп кен? карамаган , аны и? элек аралашу , а?лашу , т?рбия коралы итеп т? караган. Шу?а к?р? д? телне халыкча итеп , “туган тел” , “матур тел” , “ ?тк?м- ?нк?мне? теле” дип атаган.
    2 нче бала :  Без татарлар
    Без – татарлар!
    Татар  исемен  без
    Горур й?рт? торган халык.
    Без –  татарлар.
    Шулай диеп бел?
    Безне б?тен д?нья илл?ре.
    Без – татарлар!
    Батыр  халык диг?н
    Зур даныбыз ?ле с?нм?де.
    Без – татарлар!
    Шушы исем бел?н
    ?ирд? яш?? ?зе бер б?хет.
    “ Ак каен” ?ыры ( З. Ярм?ки с?зл?ре  , халык к?е) башкарыла.
    Укытучы  : Туган тел. ??ркем   ?чен д? газиз с?з бу. Ч?нки и? кадерле , берн?рс? бел?н д?  алыштырылмый торган “?ни” , “?ти” , “?би” , “бабай” с?зл?рен башлап туган телд? ?йт?без. Туган- ?ск?н ил – ?ирне? якынлыгын , Ватанны? газизлеген бер ??в?л туган тел ярд?менд? тойганбыз , Милл?тебез с?нгать иял?рене? матур – матур шигырьл?рен ятлап ?ле д? куанабыз , рухланабыз.
    3 нче бала : Н. Ис?нб?т “ ?ч матур с?з”.
    4 нче бала :  Д?ньяда и?–и? матур ил –
    Ул минем туган илем.
    Д?ньяда и?–и? матур тел –
    Ул минем туган телем
    “ Балам”, – диеп туган телд?
    Энд?ш? ми?а ?тк?м.
    “ ?нк?ем”, – дип ?нием?
    Мин туган телд? д?ш?м.
    5 нче бала : Туган телемд? с?йл?шеп
    Яшим мин туган илд?.
    “ Туган ил” диг?н с?зне д?
    ?йт?м мин туган телд?.
    И? изге хисл?ремне мин
    Туган телд? а?латам.
    Шу?а к?р? туган телне
    Х?рм?тлим мин, яратам.
    6 нчы бала :  Г. Гыйлманов “ Мин татар малае”
    Чатнашып с?йл?ш?м
    ?з ана телемд?.
    Оялмыйм , курыкмыйм , –
    Мин бит ?з илемд?!
    Башымда – чиг?ле ,
    Каюлы т?б?т?й.
    Догалар укырга
    ?йр?т? д?? ?т?й.
    Т??фыйклы булырга
    Кир?ген  бел?м мин.
    Чын  татар  малае
    Й?р?гем бел?н мин!
    7 нче бала :   Ш. Галиев “ Туган тел”  шигыре
    8 нче бала  :  Ф.Яруллин “ Анам теле” шигыре.
    9 нчы бала :   Диб??? Каюмова “ И телем”
    И телем ! Нич? гасырлар
    Ирек даулаган телем.
    Д?нья теле булмаса? да ,
    ?и?г?нн?р теле б?ген.
    И безне? санлы телебез.
    И безне?  данлы юлдаш.
    Нур сиб?се? , ?ан ?р?се?.
    Син безне? якты кояш.
    10 нчы бала :  Рафис Корбанов “ Туган  ил”
    “ ?тк?м” , “ ?нк?м”  с?зе бел?н
    Ачылган телем минем!
    Син бирде? ми?а ышаныч
    Кичк?нд? белем илен.
    Ата- бабамнар ?тк?нен
    Белдем мин сине? аша.
    Башка телл?ре? эчен?
    Кердем мин  сине? аша.
    11 нче бала : Г?лзада ?хт?мова “ Туган телем”
    Татар теле – туган телем
    Гасырларны кичк?н тел ул ,
    Давылларда ?зелмич? ,
    Т?нбоектай ?ск?н тел ул.
    Татар теле мирас булып
    Борынгыдан  калган  тел ул.
    Байлыгына , муллыгына
    Сокландыра  алган тел ул .
    Татар теле ?ырлар аша
    Уйлар чынга ашкан тел ул
    С?ю тулы й?р?кл?рне
    ?ан дусларга ачкан тел ул.
    Татар теле – д?нья теле ,
    Шундый камил, шундый матур.
    ?ирд? ?ле бик к?пл?рне?
    К??елл?рен ?зен? тартыр.
    Татар халык биюе.
    Укытучы  : ? х?зер мин сезне кечкен?  Марат бел?н таныштырасым кил?. Игътибар итегез ?ле , ул ничек матур итеп ана теленд? с?йл?ш? , х?тта ?нисен д? ?йр?т?.
    С?хн?л?штер?  :
    ?нисе :   ?йд? инде, улым, тизр?к, садикка со?га калабыз.
    Марат :  Х?зер ?нием.
    ?нисе  :  Тагын ни булды?
    Марат :   Син д?рес  ?йтмисе? , ?нием. Без бит садикка т?гел , бакчага  со?га калабыз. Д?рес ?йт , ?нием.
    ?нисе :   ?йд?, балам, ?йд?, ?ск?нем, бакчага со?га калабыз.
    Укытучы :  Укучылар , Марат ?нисе бел?н ник килешм?г?н?
    Балалар :  Ч?нки ?нисе рус с?зе катнаштырып с?йл?шк?н.
    Укытучы :  ?йе, укучылар, без кечкен?д?н ?к ?з телебезне, саф татар теленд? с?йл?шерг? тиешбез. Моны ист?н чыгармагыз.
    ?ыр “ Кояш гомере”.
    Укытучы  :  Укучылар , б?ген  без  сезне  ??нлекл?рне? д? ?з ана теленд? с?йл?ш?л?ре турында шигырь бел?н танышырбыз
    Ш. Галиев “ Рус казлары – га га га”
    Русларда да бар казлар
    Татарда  да бар казлар.
    Рус казлары : га- га- га , ди
    Татар казы : кыйгак  , ди.
    Русларда да бар ?рд?к,
    Татарда  да бар ?рд?к.
    Русныкылар : кря – кря , ди ,
    Татарныкы : бак – бак , ди.
    Русларда да бар ?т?ч,
    Татарда  да бар ?т?ч.
    Русларныкы : кукареку!
    Татарныкы : кикрик?к!
    Русларда да бар маэмай ,
    Татарда  да бар маэмай.
    Рустагысы : гав , гав , ди.
    Татарныкы :  ?ау , ?ау , ди.
    Гав ,гавларга юлыксам мин ,
    Русча гына энд?ш?м.
    ?ау, ?ауларны к?рг?н чакта ,
    Гел татарча с?йл?ш?м.
    Укытучы : Татарча да яхшы бел,
    Русча да яхшы бел.
    Икесе д? безне? ?чен
    И? кир?кле кыймм?т тел.
    Укучылар  туган тел  ??м с?з турында  м?кальл?р с?йлил?р.
    Ананы? балага бирг?н и? матур б?л?ге – тел.
    И? татлы тел – туган тел , анам с?йл?п торган тел.
    Тел- белемне? ачкычы , акылны? баскычы.
    Телл?р белг?н – илл?р белг?н.
    Теле чиб?рне? ?зе чиб?р.
    ?дип башы – тел.
    Туган телен кадерл?г?н халык кадерле булыр.
    С?зе яхшы булса , нурлана й?зе.
    Минд? авыз бар диеп,
    Бертуктаусыз с?йл?шм?.
    ?ыр Г. Афзал “ Туган ?ире?н?н китм?”.
    Укытучы : ??р халыкны? туган теле – аны? м?д?нияты, тарихы , к?згесе. Шу?а да телебез сафлыгы, матурлыгы, а?е?лелеге ?чен барыбызга да армый– талмый к?р?шерг?, эшл?рг? кир?к.
    ?д?би кич?не мондый шигъри юллар бел?н т?мамлыйсым кил?
    Тел ачылгач ?йт? алса? “ ?ни!” – дип,
    Тел ачылгач ?йт? алса? “ ?ти!” – дип,
    К?зл?ре?? яшьл?р тыгылмас ,
    Туган теле? ?ле бу булмас.
    Со? минутта ?йт? алса? “ ?ни!” – дип,
    Со? минутта ?йт? алса? “?ти!” – дип,
    К?зл?ре?? яшьл?р тыгылыр,
    Туган теле? ?н? шул булыр.

  7. ?тк?м – ?нк?мне?  теле
    Туган тел дип ?йт?г?,Габдулла Тукай язган шигырь юллары иск? т?ш?:
    И туган тел, и матур тел,
    ?тк?м –?нк?мне? теле…..
    Туган  тел! Бу  с?з  ??ркем  ?чен  кадерле, газиз!Туган  телне  тугач та ишет? ??м  ?йр?н?  башлыйсы?,шу?а  к?р?  аны  туган  тел  дип  атыйлар да.
    Минем  туган  телем  –  газизл?рд?н  –  газиз Анам телем  –татар теле.
    Тугач та ?ниемне? назлы итеп  “ балам ” диг?н с?зен туган телемд? ишетк?нмен. Беренче “ ?ни”  ??м   “?ти” с?зен д? татар теленд? ?йтк?нмен. Безне?  гаил?д?  гел  татарча  с?йл?ш?л?р.?ти –?ниемне?  ми?а  бирг?н  и? зур  б?л?кл?ре  минем  исемем  ??м  телем  булды.
    Мин  яратам  туган  татар  телемне!!! Ана  теле  д?ресл?рен?  яратып  й?рим.Татар  ?ырларын  бик  яратып  ты?лыйм  ??м ?зем д? ?ырларга й?р?н?м.Татар  теленд?ге  китапланы  ?з  телемд?  укый  алуыма ,  анам  теленд?  с?йл?ш?  бел?ем?  мин  бик  шатмын. “ Мин  – татар! – дип горурланып  ?йт?  алам. Мин  ?х?т   Гаффарны?    “Без – татарлар”  диг?н  шигырен  яратам.
    Без – татарлар!
    Шулай диеп бел?
    Безне б?тен д?нья, бар халык.
    Без – татарлар!
    Шушы исем бел?н
    ?ирд? яш??  ?зе бер б?хет.
    Ми?а ?з милл?тем, туган телем кадерле.  М??ге яш?,туган телем!!!
    Г?р?ев Булат   4 сыйныф

  8. Ту?ан  телем
    ??  ?с?  телем – мине?  ?с?н матур,
    и?  т?мле  тел,
    ?? телем – ?? ?йберем бул?ан ?с?н
    ярата к??ел…
    М.?афури
    Атай-?с?й, тыу?ан  йорт, ту?ан тел, Тыу?ан  ил… Былар бер-бере?ен? ты?ы?  б?йл?нг?н, кешене? к??ел  т?ренд?  сабый  са?тан урын ал?ан  и?  ??зиз  т?ш?нс?л?р. Ысынлап та, ту?ан  теле?де  яратыу – Тыу?ан илде, ата-?с?йе?де  яратыу  ул. Халы?та  “И? татлы  тел – ту?ан тел, ?с?м   ??йл?п тор?ан  тел”  тиг?н  м???л бар. Баланы  телг?  и? ??зиз  кеше?е – ?с??е  башлап ?йр?т?.
    Мине? ту?ан телем – баш?орт теле.Мине? телем  ме?-ме?  йылдар   аша, ?ис бер тарих  ?ынау?арына  бирешм?й   ата-бабаларыбы??ы?   й?ш??  тарихын, йыр-мо?он, ижадын  т?км?й-с?см?й  бе??е?  к?нд?рг?   етк?р?. “Теле ю?ты?  ?ына – иле ю?” – тип  баш?орт халы? ша?иры  Р.?арипов   ю??а ?ына  ?йтм?г?н.
    Мин – баш?ортмон!  ??м быны? мен?н  мин  ?орурланам. ?аил?л?  тик  баш?ортса ?ына  аралашабы?. Бе? ата-?с?йем, а?айым мен?н  берг?л?п   ту?ан  телебе???  сы??ан   телетапшырыу?ар?ы   ?арайбы?, радиотапшырыу?ар?ы   ты?лайбы?. Б?л?к?йер?к са?та  “А?бу?ат”  журналын   у?ы?ам, х??ер  “Аманат” журналын, “Й?ншишм?” г?зитен  яратып у?ыйым.
    ?леге   ва?ытта  мин 6-сы класта  у?ып й?р?й?м. М?кт?пт?  баш?орт  телен   беренсе кластан   яратып  ?йр?н?м. Н?фис  ??? конкурстарында,          ?илми  тикшерене?   конференция?ында  ?атнаштым. Былтыр?ы у?ыу   йылында  район  ??м ?ала  ким?ленд?   ?тк?релг?н    Баш?ортостанды?   ??  ирке  мен?н    Р?с?йг?  ?ушылыуына   450   йыллы?ына  арнал?ан    с?с?нд?р  б?йге?енд?  ?атнашып, ошо б?йгене?   йом?а?лау   ??м   Гала-концертында    Баш?ортостан  Республика?ы Президенты   М.?.Р?химов  алдында сы?ыш  я?ау    мине?   ?с?н   бик  и?т?лекле   ва?и?а булды.
    Республикабы??а   баш?орт теле  д??л?т теле  тип и?лан ителе?ен?    ?ыуандым. Баш?ортостан тиг?н илд? й?ш?г?с, баш?орт  телен  ??тере?, ?йр?не?  м??имдер, тип уйлайым. Класташтарым, ду?тарым  мен?н  саф баш?орт  теленд?  аралашыу?а   мин  бик шатмын.
    Дим районы 123-с?  лицейыны?   6-сы класс
    у?ыусы?ы   Мини?олов  Динар?ы?  инша?ы
    У?ытыусы?ы   Кириллова  Г.Р.

  9. Туган телем – татар теле
    Туган ил, туган тел… Бу с?зл?рне ??ркем х?рм?т бел?н ?йт?, алар бер-берсен? аваздаш, ?леге кадерле с?зл?рд? кард?шлек, Ватанга м?х?бб?т хисл?ре чагыла . ?зене? туган телен?, тарихына х?рм?т бел?н караган кеше ген? башка телл?рне, ата-анасын, Ватанын, халкын ?з ит?, ярата ала.
    Укучыларда туган телг? м?х?бб?т т?рбиял?? ?з халкы?ны? м?д?ниятен, гореф-гад?тл?рен, и? к?рк?м йолаларын ?йр?т?г? б?йле. Шу?а к?р? мин  укучыларны ?з милл?тен, туган туфрагын, нигезен, ?ти-?нисен, ?би-бабасын, туган телен яратучылар итеп т?рбиял??г? зур ???мият бир?м. Моны? ?чен укучыларда туган т?б?гебезне? к?ренекле кешел?рен?, туган ягыбызны? матур табигатен? ихтирам хисл?ре т?рбиял??д?, Татарстан ?ирене? г?з?л ?ир булуын т?шендер?м.
    ?йе, безне? бурычыбыз – яшь буынны с?лам?т т?нле, таза рухлы, шат к??елле, туган илен ??м халкын чын к??елд?н яратучы, тыныч ??м матур тормыш ?чен к?р?шк? ?зер торучы, олы ?анлы гражданнар т?рбиял??. Бу максатка иреш? ?чен ышанычлы, сыналган, бала рухына тир?н т?эсир ит? торган чараларны? берсе-ана теле.
    Ана теле бел?н баланы? теле ачыла, аны? ярд?менд? ул тир?-юнь бел?н м?н?с?б?тк? кер?, тел ярд?менд? аны? а?-белем д?р???се, д?ньяга карашы ки??йг?нн?н – ки??я бара. Ни?аять, ул чын кеше булып ?итеш?.
    Ана теле балага чынбарлыкны тану, ?з халкыны?, башка милл?тл?рне? ?тк?не, х?зергесе бел?н таныш булу ?чен ки? юллар ача. Шу?а к?р? д? ??р халык яшь буынга ?зене? ана телен, шушы телд? и?ат ителг?н ?д?би ??м м?д?ни байлыкны белдерерг? тырыша.
    Бала т?рбиял??д? ана телене? ?аваплы роле гаил? ??м м?кт?пт? ген? тулысынча тормышка ашырыла ала.
    Безнен туган телебез – татар теле. Б?генге к?нд? туган телебез кыл ?стенд?, м?кт?пл?р ике ут арасында. ?ле алар ?зл?рене? х?ле нинди буласын белми. Телебезне саклап калсак иде, ч?нки ??рбер тел ул – аз санлы кешел?рнеке булса да, к?п санлы милл?тнеке булса да – халык и?ат итк?н чиксез кыймм?тле х?зин?. Тел яш?с?, халык та яши, тел бетс?, халык та бет?.
    К?п телл?рне бел? яхшы ш?гыль,
    Туган теле? ?ги калмаса.
    ?анын салып ?йтк?н ?тк?? с?зен
    Сине? аша бала? а?ласа.

  10. Туган телем – халкымны? акыл ??м мо? чишм?се.
    Ад?м баласыны? к??еленд? булган йомшаклык ??м катылык кебек н?рс?л?рне ачып бир?че, гыйлем, ?д?п, м?гъриф?т кебек н?рс?л?рне к?рс?т?че н?рс? – телдер.
    И минем ?андай кадерле, и мо?лы туган телем.
    Кайгылар иле т?гел син, шатлыклар иле б?ген.
    М?кт?п шатлык йорты була аламы со?? Шатлык йорты булырга тиешме? Тиеш, билгеле! Мин шулай дип уйлыйм. Кайбер??л?рне? фикеренч?, м?кт?пне? т?п вазифасы – укучыга белем бир?, ? калганы… Калганы да аерата ???миятле вазифалардан тора шул – укучыга т?рбия бир?, а?а шатлык б?л?к ит?, м?ст?кыйльлеген ?стер?. Уеннар  зур ???миятк? ия. Уеннарда катнашып кыюлык арта, ?зе?д? булган аерым кимчелекл?р юкка чыга, ипт?шл?р арасында бертигез хокуклы кеше буларак т?рле биремн?р ?т?л?, а?а с?л?т арта. Ч?нки м?н?с?б?тл?р эчкерсез, табигый, ??ркем с?л?тенч? эшли, к?чен кызганмый, уртак н?ти?? ?чен куана. Гомум?н уеннар системасы безд? укучыларда халкыбызны? милли тарихына, татар телен? ??м ?д?биятына, м?д?ниятен? м?х?бб?т тойгысы, ?з халкыбыз бел?н горурлану хисл?ре, ?з халкыны? тарихын, аны? у?ай гореф-гад?тл?рен, традициял?рен ?йр?н? бел?н кызыксындыру шикелле к?рк?м сыйфатлар т?рбиял?рг? ярд?м ит?. Халык уеннары никад?р кыска ??м ачык, т?эсирле, а?лаешлы. Алар безне? уйлау, фикерл?? д?р???сене? активлыгын арттыра, д?ньяга карашны ки??йт?, рухи хал?т ?сешен камилл?штер?. Без уеннардан к?п кен? м?ст?кыйль тормышта кир?к булган т?рле к?некм?л?р алабыз. Милли уеннар ?ырлар, халык ?йтемн?ре, афоризмнар, канатлы с?зл?р, м?кальл?р бел?н тыгыз б?йл?нг?н р?вешт? алып барыла. Уеннар вакытында безд? фикерл?? с?л?те, ихтибарлылык арта, х?тер ??м с?йл?? культурасы байый.
    ??р халык ?зене? мо?-сагышын, ?рн?л?рен к?йл?рг? сала, ?ыр итеп ?ырлый. С?зе я?гырашына туры килг?нд?, эчт?леге искерм?г?нд?, ?ырлар аеруча озын гомерле була. ?з?к ?згечл?ре, мо?лылары, буыннардан буыннарга к?чеп, ?зен я?а т?смерл?р бел?н баетып, халык х?теренд? яши бир?. ?ыр — тарихны, тарихы?ны бел?, ?з чиратында, ?ырны оныттырмый. Нинди ген? ?ырны ?ырласа? да, син аны к??еле?, уйлары? бел?н я?артасы?, ?зе?неке саныйсы?. Б?тен д?нья буйлап сибелг?н татарны?, ?ай, к?п т? со? ?ырлары! Кайсы гына ?ырны алса? да, бер н?рс? к?зг? ташлана: кеше гомере буе б?хетен эзли ??м аны еракта, ?тк?нд?, хушлашкан ярларда, ташлап китк?н туган ?иренд? таба. Б?хет-шатлык ташып, б?ркеп торган ?ырлар азрак, с?енечне ?зе? д? кичереп була, ?мма кайгы-х?ср?тне б?лешерг? кемдер кир?к. ?н? шул кемдер — ?ырны ты?лаучы, си?а кушылучы да инде. ?ырлыйм дис?, б?йр?менд? к?т?реп алырлык ?ырлары да к?п милл?темне?.
    Тел – аралашу чарасы. Тел ярд?менд? аралашып без ?зебезне? уй-фикерл?ребезне, хыялларыбызны, шулай ук шатлык ??м кайгыларыбызны белдер? алабыз. Киемен? карап каршы алалар, акылына карап озаталар дип тикм?г? ген? ?йтм?г?нн?рдер шул. Шу?а к?р? д? кеше акыллы булырга тиеш. Кеше акыллымы, юкмы ик?нне без кайдан бел? алабыз со?? ?лб?тт?, кешене? с?йл?меннн?н аны? ни д?р???д? акыллы ??м культуралы ик?нен белеп була. ?з теле?не? кадерен белер ?чен, чит ?ирл?рд? яш?п карарга кир?к. Ана теле?не? мо?ын, а???ен а?лау ?чен, кайвакыт бер бишек ?ырын ишет? д? ?ит?. Тел ?че д? була, т?че д?. Усал теллел?р кайвакыт р?н?етеп т? куя. Йомшак теллене? ?анга р?х?тлек бирг?не бар, т?пк? утыртканы да юк т?гел. Теле бозыкны? к??еле бозык, ди халык. Теле катыны? к??еле каты, диг?н м?каль д? бар.
    Тел — к??елне? к?згесе д?, тылмачы да, ачкычы да, тагын ?лл? н?рс?л?р д? ик?н.
    Без рус м?кт?бенд? укуыбызга да карамастан, ?зебезне? туган телне ?йр?н? м?мкинлегебез бар. ? инде ?з телен белм?г?н, аны х?рм?т итм?г?н кешед?н нинди “чын кеше” чыксын. Туган телне онытуны? нинди н?ти??г? китер?ен Чы?гыз Айтматов “Гасырдан озын к?н” ?с?ренд? бик оста сур?тли. ?з халкын, тарихын, телен онытучыларны ма?кортлар дип атый ул. Андыйлар туган илен? каршы яуга чыгарга, тапкан анасына кул к?т?рерг? д? ?зер.
    ?ир й?зенд? булган б?тен н?рс?
    Б?лг?н саен кими, кечер?я.
    Тик бер ген? н?рс? – ана м?х?бб?те
    Б?лг?н саен арта, к?ч?я, – дип яза балалар язучысы М?рзия Ф?йзуллина. Бу бик зур с?з. Балалар к??елен а?лап, ?гет-н?сих?тне д? зир?к, акыллы, шаян-тапкыр гыйб?р?л?рг? т?реп, кешене? к??ел кылларын чиртерлек итеп язу с?л?те, ??м д? шушы язганнарны к??ел т?рен? ?теп керерлек итеп а?лату с?л?те ??ркемг? д? бирелми. ?аваплы да,  авыр да, шул ук вакытта бик мактаулы да вазифадыр ул балалар язучысы ??м укытучы булу. Безне? аксакалларыбыз, галимн?ребез, язучыларыбыз татар телене? б?еклеге  турында ?йтеп калдырган  матур с?зл?рне безг? яраткан укытучыларыбыз ?иткер?.
    Татар телен Такташ с?йде,
    Тукай ?зелеп мактады.
    Урам теле т?гел диеп,
    Насыйри да яклады.
    ??м шулай ук К. Насыйри: бер?? башка телне ?йр?нм?кче булса, башта ?з телен белсен, – диг?н.
    – Туган телне белм?? – телсез калу, – диг?н Дагстан шагыйре.
    Мен? шулай итеп б?ек татар халкы безг? ки??шл?рен бирг?н, ?зене? т?рле чаралары бел?н т?рбиял?г?н. Шу?а к?р? без туган телебезне? кадерен белерг?, аны ?йр?нерг? ??м ихтирам ит?рг? тиешбез.
    Сии – минем тере тарихым,
    Син – минем кил?ч?гем,
    Тик синд?, газиз туган тел,
    Б?хетк? ?ит?ч?гем.
    И телем, синд? н?фислек
    Чишм?се киб?ме со??!
    Гасырлар си?а тим?де,
    Д?верл?р тияме со??!
    Гасырлар да, д?верл?р д? безне? акыл ??м мо? чишм?се булган туган телебезг? тим?сен иде. Еллар ?тк?н саен мо? д?рьябыз тир?н?я ??м сафлана барсын!                                          Шарафутдинова Айгель
    Сенгилей районы Красный Гуляй урта м?кт?бе

  11. МБОУ «Большекульгинская ООШ» Рыбно Слободского муниципального  района РТ
    «Туган телем-ирк? г?лем»
    5-8 сыйныфлар ?чен сыйныфтан тыш чара
    Х?снетдинова Г?лназ ?гъм?летдин кызы   Олы Кульга т?п гомуми белем бир? м?кт?бене? татар теле ??м ?д?бияты укытучысы
    2014 ел
    Тема: “Туган телем-ирк? г?лем”.
    Максат: туган телебезг? карата балаларда кызыксыну ??м м?х?бб?т т?рбиял??; татар халык авыз и?аты ?с?рл?рен бел? к?некм?л?рен тикшер?; б?йл?нешле с?йл?м телен ?стер?.
    ?и?азлау: аудиоязмалар, табышмаклар язылган карточкалар, м?кальне ?ыю ?чен х?рефл?р язылган карточкалар, тест ?тк?р? ?чен ноутбуклар.
    Х?ерле к?н х?рм?тле кунаклар,укытучыларыбыз, укучылар! Без б?генге кич?безне “Туган телем –ирк? г?лем” дип атадык. “Теле юкны? – иле юк”,- ди халык.   ? безне? г?рл?п ч?ч?к аткан Ватаныбыз,б?тен д?ньяга билгеле булган татар телебез бар.Б?ген сезне? каршыда т?рле с?л?тк? ия булган укучыларыбыз татар теленд? Ватаныбызны ,горур халкыбызны зурлыйлар,туган телебезг? ,?ск?н ?иребезг? м?дхия ?ырлыйлар.
    -Ис?нмесез ,кадерле кунаклар!
    Сезне ?зебезне? б?йр?мч? биз?лг?н сыйныфыбызда с?ламл?рг? р?хс?т итегез.Сезг? корычтай нык с?лам?тлек юлдаш булсын.Тормыш к?гегезне? ??рвакыт чиста, тыныч булуын телибез.
    Укытучы М. Гафурины? “Ана теле” шигырен укый.
    Укытучы:
    ?з ана телем – минем ?чен матур, и? т?мле тел,
    ?з телем- ?з ?йберем булган ?чен ярата к??ел.
    Шул ана телем бел?н мин максудымны а?латам.
    Шул анам теле бел?н “бала” дил?р анам-атам.
    Шул тел аркылы гыйлем, уку-язуны ?йр?н?м,
    Шул тел аркылы укып, белеп, булырмын чын ад?м.
    Мин бала чактук “?ти-?ни” дидем шул тел бел?н.
    ??м д? ?нк?м д? ми?а “б?бк?м диг?н шул тел бел?н.
    ?ле д? шул тел бел?н укыйм, язам ??м с?йл?ш?м,
    Шул татар теле бел?н к?йлим бер?р к?й к?йл?с?м.
    ??рвакыт шул тел бел?н язган матур китап укыйм,
    ??рвакыт шул тел бел?н тарих укыйм, хисап укыйм.
    Без – татарлар, туган телебез-татар теле. Татар теле… тугач та, и? газиз кеше?н?н ишет? башлаган, к?п гасырлык тарихы булган, Каюм Насыйрилар, Тукайлар нигез салган, 7 миллион халык с?йл?шк?н, чит илл?рд? д? ?йр?нел? торган, б?генге к?нд? ?итлекк?н, камилл?шк?н, тел?с? нинди катлаулы ф?нне ?йр?терг? м?мкинлеге булган, и?-и? авыр кимсет?л?рг? д? т?зг?н, сынмаган-сыгылмаган, баш им?г?н горур татар теле! Б?генге кич?безне си?а багышлыйбыз.
    Кемн?р ген? си?а сокланмаган ??м мактау ?ырламаган?Кемн?р ген? сине? ярд?ме?д? д?ньяны танып белм?г?н ??м ?зене? уй-хисл?рен башкаларга с?йл?м?г?н?
    “Туган телем” шигырен ты?лагыз.
    ?з телемд? шигырь укыйм,
    ?з телемд? с?йли алам.
    Туган ?ирем, туган илем,
    Мин бит синн?н ил?ам алам.
    Х?тта кошны? да туган теле бар,
    Теле булганны? гына иле бар.
    Бабаларымны? и? зур мирасы,
    Чиксез гал?мне? г?я мо?ы син.
    Яш? м??гег?
    И, туган телем,
    Былбыл мо?ыдай.
    И, матур телем.
    2 нче алып баручы:
    Б?йр?мн?рд?н б?йр?мн?рг? к?чеп
    ?ырлыйк ?ле, дуслар,?ырлыйк, ?ай
    Эшебез д? б?йр?м кебек булсын
    ??р к?небез булсын алсу май.
    ? х?зер, берг?л?п, шагыйрьл?ребез и?ат итк?н шигырьл?рне ты?лап ?тик.
    1 бала :                      Тел кешене дус ит?,
    Бер-берсен? беркет?.
    Бел ,балам син         рус телен
    ??м онытма ?з теле?.
    2 бала:                          Татарча да яхшы бел,
    Русча да яхшы бел.
    Икесе д? безне? ?чен
    И? кир?кле, затлы тел.
    3 бала:                       Без бит руслар-
    Сезне? якын дуслар.
    ?йр?н?без татар телен,
    Яратабыз татар халкын.
    Беренче укучы. Кешене? б?тен тормышы тел бел?н б?йле. Туганнан алып, со?гы сулышына кад?р, тел ??м с?з – кешене? аерылгысыз юлдашы. Безне? туган телебез – татар теле, зур тарихлы, бай, ?ырлы, мо?лы тел ул.
    Икенче укучы. Г. Гыйльманов “Мин татар малае”
    Чатнатып с?йл?ш?м
    ?з ана телемд?.
    Оялмыйм, курыкмыйм,
    Мин бит ?з илемд?!
    Башымда – чиг?ле,
    Каюлы т?б?т?й.
    Догалар укырга
    ?йр?т? д?? ?т?й
    Т??фыйклы булырга
    Кир?ген бел?м мин.
    Чын татар малае
    Й?р?гем бел?н мин.
    ?ченче укучы. Рафис Корбанов “Туган ил”
    “?тк?м”, “?нк?м” с?зе бел?н
    Ачылган телем минем.
    Син бирде? ми?а ышаныч
    Кичк?нд? белем илен.
    Ата-бабамнар ?тк?нен
    Белдем мин сине? аша.
    Башка телл?ре? эчен?
    Кердем мин сине? аша.
    Д?ртенче укучы. Тел, тел дибез, н?рс? со? ул тел? Тел – кешел?рне? аралашуы ?чен бик ???миятле чара. Ул кеше тормышында гаять зур урын тота. Ул тормыш чыганагы, белем чишм?се. Тел кешел?рг? бер-берсе бел?н аралашырга, бер-берсен а?ларга, бер-берсене? тел?к-максатларын, уй-фикерл?рен белерг? ярд?м ит?.
    Бишенче укучы. Туган тел т?шенч?сен? зур м?гън? салынган. Ул Ватан, туган ?ир, ата-ана с?зл?ре бел?н бер ?к д?р???д? торучы б?ек, изге ??м кадерле с?з. Ул телне шу?а к?р? туган тел дип атыйлар да. Ул телг? баланы аны? и? газиз, и? якын кешесе – ?нисе ?йр?т?, шул телд? а?а бишек ?ырларын ?ырлый, ирк?ли, юата.
    Алтынчы укучы.Туган тел ??ркем ?чен д? газиз бу с?з. Туган йортыбызны?, туган авылыбызны?, туган илебезне? кадерле булуын без и? элек туган тел аша тоябыз. Безне хыялланырга ?йр?тк?н ?киятл?ребезне, тапкыр, ?ор телле булырга ?йр?тк?н табышмак ??м м?кальл?ребезне, мо?лы ??м хисле итк?н ?ырларыбызны туган тел аша ишет?без.
    ?иденче укучы. “Туган тел – и? татлы тел,
    Туган тел – и? т?мле тел.
    Т?мле дип, теле? йотма,
    Туган телне онытма!” – дип язган
    халык шагыйре Ш??к?т абый Галиев. Дим?к, туган телебезне тырышып ?йр?нерг? кир?к.
    Сигезенче укучы. Равил Ф?йзуллин “Туган тел турында”
    И кард?шем! Бер ха??тсез кайчак
    Телне шундый бозып с?лисе?!
    Ил колагын хурлап, халкы?ны?
    Рухын р?н?ет?мен димисе?.
    Мескенл?нм?, бакый гомер килг?н
    Тел байлыгын итм? кадерсез.
    Бер уйласа?, ила?и бит, изге –
    Кеше ?йтк?н аваз, ??рбер с?з!
    Иренм? син, туган, туган телне?
    Асыл байлыкларын ачарга.
    Без ваемсыз булсак, чит-ят с?зл?р
    Х?зин??не ?зер басарга!
    К?п телл?рне бел? – яхшы ш?гыль,
    Туган теле? ?ги калмаса.
    ?анын салып ?йтк?н ?тк?? с?зен
    Сине? аша бала? а?ласа.
    Кил?ч?кне? башы – б?генгед?.
    Нинди шатлык картлык к?не?д?,
    Оныклары? си?а р?хм?т ?йтс?,
    Матур итеп туган теленд?.
    Г.Тукайны? “Кызыклы ш?керт” шигырен  с?хн?л?штереп к?рс?т?.
    Без –татарлар!
    Татар исемен без
    Горур й?рт? торган бер халык.
    Без-татарлар!
    Шулай диеп бел?
    Безне б?тен д?нья илл?ре,
    Без-татарлар!
    Батыр халык диг?н
    Зур даныбыз ?ле с?нм?де.
    Без- татарлар!
    Шушы исем бел?н
    ?ирд? яш?? ?зе бер б?хет.
    Без-татарлар!
    Яшибез без ?ирд?
    Бар халыклар бел?н г?рл?шеп.
    Без татарлар:
    Болгар татарлары,
    Себер татарлары,
    Нугай татарлары,
    Типт?р татарлары,
    Нократ татарлары,
    Кер?шен татарлары…
    Тагын бик к?п,бик к?п татарлар.
    Т?рле исем й?ртс?к т? без,
    Т?рле-т?рле ?ирд? яш?с?к т?,
    Тик бер ген? Туган телебез,
    Тик бер ген? Туган илебез.
    “Туган тел” ?ыры бел?н кич? т?мамлана.

  12. Сочинение
    Тел турында уйланулар
    И туган тел, и матур тел, ?тк?м – ?нк?мне? теле!
    Д?ньяда к?п н?рс? белдем син туган тел аркылы.
    И? элек бу тел бел?н ?нк?м бишект? к?йл?г?н,
    Аннары т?нн?р буе ?бк?м хик?ят с?йл?г?н.
    И туган тел! ??рвакытта ярд?ме? берл?н сине?,
    Кечкен?д?н а?лашылган шатлыгым, кайгым минем.
    Б?ек шагыйребез   Габдулла Тукайны?  “Туган тел” шигырен бик яратып укыдым. Безне? туган телебез чынлап та бик матур, мо?лы, назлы тел.Ул безг? ?ти – ?ни кебек ?к якын. ??рберебез  ?чен бишект? чагында ?ниебез нинди телд? ?ырласа, и? якын тел –  шул тел.
    Без татар телен тел?п ?йр?н?без. К?п кен? дусларым да татар милл?тенн?н. Безне? барыбызны? да туган ?иребез – Татарстан. Шу?а к?р? без ике телне д? яхшы белерг? тиешбез.
    Б?генге к?нд? ике телне д? бел? бик м??им. Мин кечкен? чактан ук рус теле бел?н р?тт?н татар телен д? бик тел?п ?йр?н?м.Ч?нки бу телл?рне яхшы бел?не ?земне? бурычым дип саныйм. Мин Ш?йхи Маннур язган с?зл?р бел?н д? тулысынча килеш?м:
    Татарча да яхшы бел,
    Русча да яхшы бел.
    Икесе д? безне? ?чен
    И? кир?кле затлы тел.
    Зур ф?н д?ньясына керерг? омтылган кеше халыкара 14 телне?  бернич?сен бик яхшы белерг? тиеш дип уйлыйм. Бер ген? тел аркылы ?йр?неп бер ф?нне д? т?г?л итеп ?зл?штереп булмый. Шуны? ?чен мин ?з телемне ?з?кк? куеп, шуны? нигезенд? башка телл?рне д? ?йр?нерг? тиеш. Безне? гаил?д? тарихи яктан бернич? тел бар: рус теле – ?бид?н, корея теле – ?нид?н, ?зербай?ан теле – ?тид?н бирелг?н. ? 2014 нче елны беренче сыйныфка керг?ч, татар телен д? бик яратып ?йр?н? башладым.                                            Мин татар телене? ?тиемне? теле бел?н бик якын ик?нен сиздем. Мин ?йд? ?ти ??м ?ни бел?н рус теленд?, Бакуга кунакка баргач, ?бием бел?н ?зербай?ан теленд? с?йл?ш?м, ? яраткан татар теле д?ресенд? укытучы апам бел?н татар теленд? аралашам.Т??риб? к?рс?тк?нч?, кеше них?тле к?бр?к тел белс?, шулх?тле к?бр?к белем алырлык с?л?тк? иреш?. Юкка гына халыкта “Бер тел – бер ачкыч, ике тел – ике ачкыч”, “Телл?р белг?н илл?р гизг?н”, “Телл?р белг?н ил ачар”, “ Ананы? балага бирг?н и? зур б?л?ге – тел”, “Акыллы с?з алтыннан кыйбат”, “Аз с?з – алтын, к?п с?з –бакыр”, “?д?п башы – тел”,”Бер яхшы с?з ме? к??елне? ??р?х?тен т?з?т?”,”Д?ньяда с?зд?н к?чле н?рс? юк”,” Тел к?рке – с?з”, “Теле татлыны? дусы к?п”,”Телл?р белг?н – илл?р гизг?н” кебек м?кальл?р барлыкка килм?г?н.
    Бу м?кальл?рд?   халык акылы, аларны? телг? карата м?н?с?б?те чагыла. ?д?п, ?хлакны? башы телд?н башлануга игътибар ител?.
    Мин к?н д? аралаша торган телл?ремне бик яратам.  Кечкен?д?н ?к туган телебез безг? ?йл?н? – тир?не а?ларга, танырга ярд?м ит?, тылсымлы д?ньяны ача. К??елебезд?ге чисталыкны без телебез бел?н ?йт?без.К?чле с?зл?р бел?н дошманнарыбызны ?и??без. Тел – ул халык байлыгы.
    Бу телл?рд? безне? балаларыбыз да аралашыр ??м халык акылын, тарихын, т??риб?сен, м?д?ни байлыгын буыннар бер – берсен? тапшырыр дип уйлыйм.
    ?ир планетасында бик к?п халыклар яши.Ул халыкларны бик к?п телл?р ??м м?д?ниятл?рд?н берл?штер?. ??р милл?т ?з туган теле бел?н горурлана. Аларга сокланмый м?мкин т?гел, ч?нки алар т?рлесе т?рле, матур,бай.
    ??р ?зен х?рм?т итк?н кеше туган телен яратырга ??м сакларга тиеш.         Тел – кешел?рне? аралашуы ?чен и? ???миятле чара. Ул кеше тормышында  гаять  зур  урын  тота. Ул – тормыш чыганагы, белем чишм?се. Тел – кешел?рне? бер-берсе бел?н аралашырга, а?ларга, тел?к-максатларын, уй-фикерл?рен белерг? ярд?м ит?.
    Туган тел –ул безне? рухи байлыгыбыз!Туган телегезне яратыгыз ??м саклагыз. Алдагы буыннарга халык акылын тапшырыгыз, аны? чисталыгы ??м матурлыгы турында уйланыгыз!

  13. Туган телем-татар теле.
    (сыйныф с?гате)
    Туган телем-татар теле.
    (сыйныф с?гате)
    Максат:
    – туган телг? – ана телебезг? м?х?бб?т т?рбиял??;
    – телебезне сакларга ??м якларга кир?клеген т?шендер?;
    – тел байлыгын ?стер?;
    – туган телне? матурлыгын тоярга ?йр?т?.
    Д?рес барышы:
    –   Арттырмый да, киметми д? шуны бел-
    Татар теле – эн?е, м?р??н тулы тел.
    Мо?лы тел ул, нурлы тел ул – Туган тел-
    Баш очында кояш булып тора гел.
    -Укучылар, мин сезг? табышмаклар ?йт?м, ?авабын ?йтеп карагыз ?ле?
    К?йдерг?н д? ул,
    С?йдерг?н д? ул,
    И? ачы да ул,
    И? татлы да ул.
    Ул н?рс?? ?авап: тел. Д?рес.
    ? х?зер икенче табышмагыбыз.
    Ул – кир?к ик?н Римг? д? илт?.
    ?йе, ике табышмагыбызны? да ?авабы – тел.
    Тел, тел дибез, н?рс? со? ул тел?
    Тел – кешел?рне? аралашуы ?чен бик ???миятле чара. Ул кеше тормышында бик м??им урын тота. Ул – тормыш чыганагы, белем чишм?се. Тел кешел?рг? бер-берсе бел?н аралашырга, бер-берсен а?ларга, бер-берсене? тел?к-максатларын, уй-фикерл?рен белерг? ярд?м ит?.
    Б?ген – 21 нче февраль. ЮНЕСКО тарафыннан 21 февраль 2000 нче елдан башлап Халыкара туган тел к?не дип игълан ителде.
    Безне татар телебез – к?п сынаулар кичк?н тел. Бу турыда шагыйрь На?ар Н??ми :
    Янды? да син, ту?ды? да син,
    Нишл?тм?де язмыш сине.
    Д?ньяда к?п н?рс? к?рде?
    ?й м?катд?с, татар теле,
    ?й син батыр татар теле!- ди.
    Татар халкы  –  аек акыллы, батыр халык ул. Безне? телебез – матур, к?рк?м тел ул. Безне? телебез турында бик к?п кен? м?каль?р д? бар. ?йд?гез ?ле , укучылар, сезне? бел?н бер уен уйныйбыз. Мин сезг? м?кальл?рне? башын ?йтермен, ? сез ахырын ?йтеп бетерерг? тиешсез.
    И? таталы тел- (туган тел),
    Анам с?йл?п торган тел.
    С?йдерг?н д? тел, (биздерг?н д? тел).
    Теле? озын булса, (гомере? кыска була).
    Туган илем – (туган анам).
    Теле барны? (юлы бар).
    Телл?р белг?н – (илл?р белг?н).
    Аз с?йл? – (к?п ты?ла).
    Телг? игътибарсыз – ( илг? игътибарсыз).
    Укучылар, булдырдыгыз! Туган телебез  матур с?зл?рг? бай безне?. ? х?зер чираттагы уен. Тактада – х?рефл?р. Шул х?рефл?р бел?н и? озын с?з т?зег?н укучы ?и??ч?к.
    Ш М Е ? ? Л Г И
    ?ф?рин укучылар!
    Л?кин, безне? арабызда телне бозып с?йл??чел?р куб?еп бара. Аларга Д?рдем?нд  шигыре бел?н ?авап бир?без:
    Кил, ?йр?н, и туган бер башка телне
    Б?т?н телл?р бел? яхшы ??н?рдер.
    Катыштырма в? л?кин телг? телне
    Тел уйнатмак наданлыктан ?с?рдер.
    Укучылар, сезне  чираттагы уенны уйнарга чакырам. Парлап утырыгыз. Сезг? бер с?з бирел?, шул с?зд?ге х?рефл?рд?н кем купме саф, камил татар теленд? нич? с?з ясый алыр ик?н.(Башваткыч.)И? к?п с?з т?зи алган укучы ?и??. (Кара-каршы ?йтеш?л?р)
    Берг?л?п ?ырлыйк “Туган тел” ?ырын,
    Онытканнарны? б?гырен телеп,
    Мин бит татар баласы, диеп,
    Кешел?р ??рчак торсыннар белеп.
    ?ыр “Туган тел”

Добавить комментарий

Татарча сочинение «Туган телемне яратам»

Сочинение на татарском языке на тему «Туган телемне яратам»
Минемчә, туган телне яратуны шагыйребез Г. Тукай тулысынча аңлатып биргән. «Туган тел» шигыре кешене тормышының бөтен чорларына алып кайта. Сиңа гомер бүләк иткән әти-әниеңнең теле аша, син дөньяны таныгансың. Башка телләр үзләренчә матур булса да, үз телеңнең яңгырашы ук бүтән. Ул сиңа үгет-нәсыйхәт булып та, иркәләп-сөеп тә ишетелә. Туган телең аша җирдәге, кешедәге матурлык бөтен тулылыгы белән аңлашыла. Җырларыбызга моңлылык хас булган кебек, телебезгә дә моңлылык хас. Ә моң кешенең йөрәгендә, күңел түрендә туа. Моңлы халык начар була алмый. Моң ул − халык рухының ышанычлы сакчысы. Шуны онытмасак, телебез һәрвакыт моңлы, ягымлы, аһәңле булыр.
Туган тел һәр кеше өчен кадерле һәм газиз була. Ә безнең өчен татар теле кадерле һәм газиз, чөнки без − татар балалары. Татарча безнең телебез ачылган, без татарча бишек көйләре, әкиятләр тыңлап үскәнбез. Шуның өчен дә ул безгә бик якын. Ана телем − туган телем!
Татар теле − татар халкы өчен уртак милли тел. Бу телдә дөньядагы дистә миллионга якын татар халкы үзара аңлаша, аралаша. Туган телен кадерләгән халык кына кадерле, абруйлы, дәрәҗәле халык була!Еще сочинения на татарском языке со схожей к «Туган телемне яратам» тематикой (перейти к сборнику татарских сочинений нашего сайта)

Туган тел турында инша

Вложение Размер
tugan_telem.docx_sochinenie.docx 12.58 КБ

Предварительный просмотр:

Туган телем – татар теле.

Татар теле ул – Тукай теле. Аның шигырьләрендә

Туган телне ярату, туган илгә булган мәхәббәт

белән үрелеп килә. Шуңа күрә да туган телне

ярату ватанга тугрылыкка , ата – анага яратуга ,

хөрмәт итүгә тиң . Туган үскән илнең якынлыгын,

Ватанның газизлеген тоярга да безгә туган тел ярдәм итә. Туган тел хезмәт белән бергә кешене

үстерә , аңа Ватанның тарихын белергә ,милли

сәнгатен аңларга , яратырга ярдәм итә.

Туган тел ! Бу сүз һәркем өчен кадерле , газиз!

Минем туган телем – татар теле. Тугач та әнием-нең назлы итеп “ балам “ дигән сүзен туган телен-дә ишеткәнмен.

Минем туган теленнән дә матур тел юктыр ул.

Бу минем сүзләр генә түгел.Туган тел ! Анардан

да көчле , татлы , назлы , ләззәтле тел бармы икән?

Минем туган телем – җырдай моңлы татар теле.

Әбиемнең бишек җырларыннан туган телемнең

матурлыгын , кыйммәтен аңлап үстем.

Һәр кеше үз туган телен сөяргә , яратырга

тиеш . Әгәр кеше туган телен сөймәсә ул туганнарын да яратмас. Туган телем нурлы кояш сыман бөтен дөньяга яктылык , җылылык тарата.

Туган тел ! Һәркем өчен газиз бу. Чөнки тел –

тормыш чыганагы , белем чишмәсе. Тел ул зур бер

кибет кебек : анда һәркем үзенә ни дә булса таба.

Тел кешегә бер – берсен аңларга , бер – берсең теләк, максатларын, уйларын белергә ярдәм итә. Ул –

Ватан , туган җир , ата – ана сүзләре белән янәшә

бергә торган бөек , изге һәм кадерле сүз!

Һәм минем әйтәсем килгән фикерем :

“ Балалар ,өлкәннәр , миләттәшләр! Туган телне яратыгыз , хөрмәт итегез , ул телгә сөеп карагыз!”

Источник: nsportal.ru

Иншалар: Дөньяда иң татлы тел – ул минем туган телем!

Редакциягә 1 нче Алексеевск гомуми белем бирү урта мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы Рәзинә Ходайбиргәнова 21 февраль — халыкара туган тел көненә карата үз укучыларының иншаларын җибәргән. Аларны сезгә дә тәкъдим итәбез.

— Һәр кешенең беренче көннән үк туплый башлаган хәзинәсе — туган тел. Һәр милләт кешесе өчен иң матур, иң кадерле тел — үзенең туган теле. Билгеле булганча, безнең татар телебез — ЮНЕСКО тарафыннан Бөтен дөнья халыкара аралашу теле дип саналган 14 телнең берсе. Татар телендә аралашабыз икән, димәк, татар милләте яши, үсә. Милләтебезнең югалмавы, телебезнең үсүе безнең кулда. Милләтебезнең дәвамчысы булырлык укучылар бармы икән безнең арада. Әйдәгез, ачыклап карыйк.

Нинди таныш моңлы көй бу?

Тукай җыры — «Туган тел».

Истән бер дә чыкмый торган

Халык көе — «Туган тел».

Һәр кеше өчен иң якыны, иң мөһиме — ул туган теле! Минем туган телем — татар теле. Мин тугач, әниемнең назлы итеп «балам» дигән сүзе дә, беренче тапкыр әйткән «әни» сүзе дә туган телемдә булган. Миңа туган телемдә генә сөйләшергә уңай, чөнки кечкенәдән туганнарым белән туган телемдә сөйләшәм, аралашам.

Туган телебезгә дан җырлаучы язучыларыбыз һәм шагыйрьләребез бик күп. Габдулла Тукай, Галимҗан Ибраһимов, Һади Такташ, Муса Җәлил, Абдулла Алиш, Гадел Кутуй һәм бик күп башка әдипләребез. Аларның әсәрләре аша без туган телебезнең бөеклеген, затлылыгын аңлыйбыз. Матурлыгына, гүзәллегенә сокланып туя алмыйбыз.

Туган тел! Бу сүз һәркем өчен кадерле, газиз! Ул ватан, туган җир, ата- ана сүзләре белән бергә торган бөек, изге һәм кадерле сүз!

Алсу Гыймадиева, 8 нче сыйныф укучысы

И туган тел, и матур тел, Әткәм-әнкәмнең теле!

Дөньяда күп нәрсә белдем, син туган тел аркылы.

Минемчә, туган телне яратуны шагыйребез Г. Тукай тулысынча аңлатып биргән. «Туган тел» шигыре кешене тормышның бөтен чорларына алып кайта. Сиңа гомер бүләк иткән әти-әниеңнең теле аша син дөньяны таныгансың. Башка телләр үзләренчә матур булса да, үз телеңнең яңгырашы ук башка. Ул сиңа үгет-нәсыйхәт булып та, иркәләп-сөеп тә ишетелә.Туган телең аша җирдәге, кешедәге матурлык бөтен тулылыгы белән аңлашыла.

Җырларыбызга моңлылык хас булган кебек, телебезгә дә моңлылык хас. Ә моң кешенең йөрәгендә, күңел түрендә туа. Моңлы халык начар була алмый. Моң ул — халык рухының ышанычлы сакчысы. Шуны онытмасак, телебез һәрвакыт моңлы, ягымлы, аһәңле булыр.

Диләрә Бакирова, 8 нче сыйныф укучысы

Иң элек бу тел белән Әнкәм бишектә көйләгән,

Аннары төннәр буе әбкәм Хикәят сөйләгән.

Туган тел турында безнең бөек шагыйребез Габдулла Тукайдан да матур итеп әйтүче юктыр. Күпме мәгънә салынган бу шигырь юлларына.

Минем туган телем — татар теле. Ул миңа бик якын тел, чөнки минем телем татар телендә ачылган. Мин кечкенәдән бу телдә иркен сөйләшәм. Әнием миңа татар телендә бишек көйләре көйләгән, татар әкиятләрен сөйләгән. Хәзер, зур үсеп җиткәч тә, мин татар эстрадасы артистлары җырларын рәхәтләнеп тыңлыйм. Татар халкының кызыклы, бөек шәхесләре, театр дөньясы, сәнгате турында күбрәк белергә тырышам. Мәктәп тормышындагы туган телемә кагылышлы чараларны яратам.

Минем күп кенә дусларым татар балалары. Рус мәктәбендә укуыбызга карамастан, без алар белән татарча аралашабыз. Сыйныфыбызда татар балалары булып та татарча сөйләшә белмәүчеләре дә бар. Минем өчен туган телеңне белмәү — бик кызганыч күренеш. Моның сәбәбе — гаиләдә үз телеңдә сөйләшү мөмкинчелеге булмау, дип уйлыйм. Бу яктан мин үземне бик бәхетле кеше дип хис итәм, чөнки барлык туганнарым белән туган телемдә сөйләшә алам. Һәм шуның өчен дә ата-анама, дәү әниләрем белән дәү әтиләремә рәхмәтлемен.

Чулпан Мирзагалиева, 8 нче сыйныф укучысы

Туган тел — ул минем бер өлешем. Чөнки ансыз мин татар кызы була алмас идем. Туган телемдә мин дусларым белән аралашам. Татар телендә тапшырулар, төрле программалар, кинолар карыйм. Бик матур мультфильмнарны хәтта кечкенә энем дә карарга ярата.

Мин әнием белән концерт, театрларга йөрим. Туган телемдәге моң, көйләргә, биюләргә мин бик гашыйк. Үзем дә җырларга яратам.

Танылган, күренекле татар шәхесләре турында күбрәк белергә тырышам. Туган телемдә язылган бай тарихлы әдәбият белән танышам. Белемемне тагын да үстерәсем, туган телемне камил беләсем килә.

Туган телем минем өчен бик газиз. Ул — иң туган, иң матур, иң татлы тел!

Источник: alekseyevsk.ru

Статья на тему: «Туган телем-назлы гөлем»

Туган тел – һәркем өчен кадерлн булган бөек хәзинә. Ул – халкыбызнең рухи көзгесе. Шушы телдә милләтнең бөтен балалары, гореф-гадәтләре генә түгел, үткәне, бүгенгесе, киләчәге дә.

Просмотр содержимого документа
«Статья на тему: «Туган телем-назлы гөлем»»

Туган телем – назлы гөлем.

Фазлыева Альбина Рәдүс кызы

Дүртөйле шәһәренең 3 санлы гимназиясе

татар теле һәм әдәбияты укытучысы

И туган тел, и матур тел,

Дөньяда күп нәрсә белдем

син туган тел аркылы.

Үзенең туган телгә булган мәхәббәтен татар халкының бөек шагыйре Габдулла Тукай әнә шулай матур итеп язган. Чынлап та, туган телне ярату – Туган илне, әткәй-әнкәңне ярату белән бер.Юкка гына туган телне ана теле дип йортмиләр шул!

Туган тел төшенчәсенә зур мәгънә салынган. Ул – Ватан, туган җир, ата-ана сүзләре белән бергә торган бөек, изге һәм кадерле сүз. Туган телне тугач та ишетә һәм өйрәнә башлыйсың, шуңа күрә аны туган тел дип атыйлар да. Әйе, туган тел — иң татлы тел, “Ана теле бер булыр” бу мәкаләдә дә шуны күрәбез. Баласы карынында чагында ук анасы аңа төрле әкиятләр сөйли, җырлар җырлый, аның белән сөйләшә. Дөньяга тугач, бала үзенчә ниндидер авазлар чыгарып ята, аннары җайлап үзенең туган телендә сөйләшә башлый. Ул телгә баланы, башлап аның иң газиз кешесе – анасы өйрәтә, иркәли,юата. Туган телне сөяргә, хөрмәт итәргә, горурланып яшәргә дә ана өйрәтә.

Туган тел! Нинди гүзәл, матур, йомшак, бөек сүз! Һәр милләтнең үз туган теле була: марыйларныкы – марый, чуашларныкы – чуаш, башкортларныкы – башкорт. Ә безнең туган телебез – татар теле! Әйе, татар теле: җырдай моҗлы, кызлар кебек шат чырайлы, ачык йөзле татар теле. Ул бик борынгы һәм бай телләрнең берсе, шуңа күрә без аның белән горрланып яшәргә тиешбез. Туган тел турында берсеннән-берсе матур шигырьләр, җырлар, мәкальләр бар. Шагыйрь Наҗар Нәҗми “Туган тел” шигырендә шундый матур юллар яза:

Туган җирең – Идел буе

Һәр телнең бар Туган иле.

Туган җирең кебек назлы,

Җырдай моңлы татар теле.

Туган тел – иң татлы тел,

Туган тел – иң тәмле тел,

Тәмле дип: телең йотма!

Туган телне онытма!

Нинди сихри юллар бу! Дөньяда һәр кеше үз телен яхшы белеп, аңа хезмәт итәргә тиеш, бозмаска, телне саф, чиста итеп куллана белергә тиеш. Тел – кешенең юлдашы гомерлеккә! Кеше беренче чиратта үз телен әйбәт белергә тиеш, ә аннан инде бүтәннәрен. Хәзерге вакытта туган телне онытучылар, бозучылар да күп. Мондый кешеләр безнең телебезне ямьсезлиләр, чит тел сүзләре кушып сөйләшәләр. Бу бик начар хәл. “Инсафлының теле саф”, — диләр бит.

Акыллы, тәртипле кеше, минемчә, беркайчан да үз телен бозмаячак та, онытмаячак та. Рәхәтләнеп үз туган телеңдә сөйләшү – үзе бер бәхет түгелме соң?

Туган тел – һәркем өчен кадерлн булган бөек хәзинә. Ул – халкыбызнең рухи көзгесе. Шушы телдә милләтнең бөтен балалары, гореф-гадәтләре генә түгел, үткәне, бүгенгесе, киләчәге дә. Шуңа күрә туган телне буыннар арасында югалтмыйк.

Источник: kopilkaurokov.ru

Сочинение на тему «Туган телем — иркә гөлем»

Әзерләде: татар теле һәм әдәбият укытучысы Мигушина Вера Ефимовна

«Туган телем — иркә гөлем»

Туган тел дип әйтүгә, Г. Тукай язган шигырь юллары искә төшә:
И туган тел, и матур тел,
Әткәм, әнкәмнең теле!
Дөньяда күп нәрсә белдем
Син туган тел аркылы.
Мин татар! Һәм мин бу сүзне башымны күтәреп, горурланып әйтәм. Горурланырлык та шул. Тукае, Җәлиле, Сәйдәше, Туфаны. булган горур милләт баласы мин.

Мин үземнең җырлы-моңлы туган телемә, горур милләтемә чын күңелдән бирелгән. Чиста, саф татар телендә сөйләшәм, Татарстан җирендә яшим.

Нинди генә сынауларга дучар булмаган минем халкым?! Тукай сүзләре белән әйткәндә:

Күпме михнәт чиккән безнең халык,

Күпме күз яшьләре түгелгән;

Милли хисләр белән ялкынланып,

Сызылып-сызылып чыга күңленнән.

Сыналган-сыгылмаган, үз исеменә тап төшермәгән.

Татар халкы гасырлар буе нинди генә сынауларга дучар булса да, барлык авырлыкларны җиңеп, үз телен, үз милләтен, үз гореф-гадәтләрен саклап килгән халык. Мин үземнең татар булуым, милләтем белән горурланып яшим. Татар телемдә сөйләшү күңелемне иркәли, татар җыры, татар моңы авыр кичерешләрдән арындыра, рухи биеклекләргә күтәрә. Татар моңы-җыры җир шарының төрле почмакларында яңгырый. Халкымның гасырлар буена җыелган тәҗрибәсе: мәкальләре, әйтемнәре тәрбия баскычыннан җитәкләп югарыга күтәрә, ниндидер бер илаһи рәхәтлек хисләре кичерергә мәҗбүр итә. Телебез иң бай, иң матур телләрнең берсе. Татар теле, татар теле дөньясы — үзе бер тылсымлы дөнья. Без тел аша чын йөрәктән чыккан матур хисләребезне, күңел түрендә яткан тирән кичерешләребезне, хыялыбызда гәүдәләнә торган изге теләкләребезне белдерәбез.

Әйе, ана теле бер булыр. Ул безгә әнкәбезнең күкрәк сөте аша керә. Сабыйга иң якын кеше — аның әнисе. Беренче сүзләрне дә ул анадан ишетә. Баланың беренче сүзе дә «әннә». Һәр халык үз телен яратып «Ана теле» дип атый.

Ана теле һәрвакытта беренче урында торырга тиеш, аның аша дөньяга, аң-белемгә юл ачыла. Безнең төп бурычыбыз — үз халкыбызның мәдәниятен, гореф-гадәтләрен, иң күркәм йолаларын, халкыбызның тарихын хөрмәт итәргә өйрәнергә тиешбез.

Әйе, милләт буларак сакланып калу бүген безнең һәрберебездән тора. Беркемгә, бернәрсәгә карамыйча, үз ана телебездә сөйләшергә, үз динебезне тотарга, үзебезчә яшәргә безгә беркем комачау итәргә тиеш түгел. Халыкның рухи байлыгы бервакытта да саекмасын, кимемәсен, милләт үткәнен хөрмәт итсен, кеше үзенең туган җирен, туган телен, гореф-гадәтләрен, йолаларын онытмасын дигән сүз. Менә шушы рухи хәзинәне саклап калу максатыннан, татар язучыларыбыз гаҗәеп гүзәл әсәрләр иҗат иткәннәр.

Источник: for-teacher.ru

Иң татлы тел − туган тел, Анам сөйләп торган тел (Инша)

И туган тел, и матур тел!

Дөньяда күп нәрсә белдем,

Син туган тел аркылы.

Мин − авыл баласы. Кечкенәдән җырлы, моңлы, гаҗәеп гүзәл табигатьле авылда үсеп киләм. Авылымның челтерәп аккан чишмәләре, бормалы инешләре, шаулап торган серле урманнары, игеннәргә бай басу-кырлары, газиз кояшның беренче нурларын каршылаучы мәчет манарасы − болар минем йөрәгем түрендә. Чөнки мине әти-әнием, укытучыларым туган якның матурлыгын аңлый белүче, туган телен яратучы, аңа гашыйк булган кеше итеп тәрбияләргә тырышалар. Үз халкымның яшәү рәвеше, гореф-гадәтләре каныма сеңә. Бигрәк тә, киләчәктә татар теле һәм аның үсеше өчен зур эшләр эшлисем килә.

Ана һәм Туган тел! Мәңге аерылгысыз, изге төшенчәләр. Мин үзем «ана сөте белән» дигәнне дә «ана теле» дип ишетәм. Мәгълүм мәкальне дә: «Ана теле белән кермәсә, башка тел белән кермәс», − дип аңлап була. Күрче, татарда бит туган тел дип тә, ана теле дип тә әйтелә. Кешегә нәселнең, халкының асыл сыйфатларын да иң әүвәл тел тәме, тел кодрәте ярдәмендә ана бирә. Бала табу вазифасын беркемгә дә тапшыра алмаган кебек, баласына тел ачкычы бирү бурычын да ана беркемгә дә ышанып тапшыра алмый.

Әйе, бу эштә әти дә, әби-бабай да, туганнар да, балалар бакчасы да, мәктәп тә катнаша, алар да җаваплы, әмма бала күңеленә тел орлыгы чәчү − бары тик ана җаваплылыгында. Мин үзем − газиз телемне әниемнән мирас итеп алган иң бәхетле кешеләрнең берсе. Югыйсә, кайберәүләр, шактый озын гомер кичереп тә, мондый бәхеткә ирешә алмаганнар, андыйларның фаҗигасен күп ишеткәнем бар.

Гәрчә, бу соңгы елларда ана телебездә уңай якка үзгәрешләр дә булды. Тәрбия эше белән бәйле зыялыларның, аналарның, матбугатның, Туфан Миңнуллин кебек депутатларыбызның тырышлыгы бушка китмәде: татар теле башта Татарстанның Дәүләт суверенлыгы турында декларациядә, аннары Татарстан Республикасы Конституциясендә дәүләт теле буларак рәсмиләштерелде. Иң мөһиме: татар кешесендә ана теле өчен горурлык хисе, аның язмышына карата өмет тойгысы бөреләнеп, шул хисне ачыктан-ачык әйтүдән курыкмау, оялмау үсә башлады. Ә бу адәм баласының иң изге хисе − туган телгә гамьле, хөрмәтле булганда гына кеше үз иленең, төбәгенең, гаиләсенең шәҗәрәсен, тарихын аңлый ала; халкыңны, тарихыңны белүдән башкалар теленә хөрмәт белән карау фикере тәрбияләнә.

«Тел − ананың зур бүләге». Мин әни биргән бүләккә бик сөенәм, аның белән горурланам. Юкка гына шагыйрь Сибгат Хәким дә язмышыннан: «. ирекле ит, туган телем белән бәхетле ит, бүтән йөдәтмәм. » − дип үтенмәгәндер. Бишек җырларын тыңлап үскән кеше генә үз ана телен яхшы белә аладыр ул. Мин үзем дә шундый бәхеткә ирешкән бала.

Миңа әнием бишек җырлары урынына күбрәк Г. Тукай сүзләренә язылган «Туган тел» җырын җырлаган. 3-4 яшькә җиткәндә, бу җырны үзем дә җырлый идем инде. Аны бит миңа әнием өйрәткән, өйрәтеп кенә калмаган, каныма сеңдергән, бу кан бөтен тәнем буйлап хәрәкәт иткән. Шулай булмаса, туган телемне − ана телемне бу кадәр яратыр идемме соң?!

Әнием җырлар җырласа, әтием әкиятләр сөйли иде, ул аларның күбесен үзе уйлап чыгара. Җилле-давыллы кичләрдә бездә еш кына ут бетә. Өйдә ут беткән кич безнең өчен әкиятләр кичәсенә әйләнә. Әтиебез 3-4 сәгать буе әкият сөйли иде. Сабый өчен әти-әнисе канаты астында үз телендә әкият тыңлаудан да зур бәхет юктыр ул.

Бу дөньяда бер генә баланың да бер генә анага да шагыйрь Мөдәррис Әгъләмов сүзләре белән:

Тел, әдәп, әхлак дигәнне өйрәтмәгән хатын,

«Ана» дип аталырга бармы синең хакың?! −

дип әйтергә теле бармасын, җае чыкмасын иде. И-и-и, аналар, тәрбияләп үстергән балагызга сез чын йөрәктән Саҗидә Сөләйманова сүзләре белән:

Йөрәк каным белән Ил бирдем дә,

Күкрәк сөтем белән Тел бирдем,

Саклый алсаң − мәңгелек фатихам.

Җуйсаң, сатсаң − күкрәк сөтем хәрам. −

дип әйтә алсагыз иде, ә без, балалар, сезгә Зыя Ярмәки сүзләре белән болай җавап бирә алсак иде:

Күңелемә алтын кебек сүзләр тезеп киткән әни,

Мин сөйләрмен, әнкәем, илгә синең ул сүзләрне.

И, миңа тойгы сөйләрлек тел биреп киткән әни.

Әтием, әнием − минем өчен иң кадерле кешеләр. Тигез канат, тату гаиләдә үсүем белән дә мин чиксез бәхетлемен. Аларга һәм туган телемә рәхмәтемне үзем иҗат иткән шигъри юллар аша җиткерәсем килә:

Источник: studfiles.net

Татар телем туган телем инша

Тел яшәсә,без дә яшәрбез

Газиз телем гасыр диңгезләрен

Кичә-кичә килгән ерактан.

Һәр милләт кешесе өчен иң моңлы көй-үзенең милли көе,иң матур,иң кадерле тел-үзенең туган теле.Минем өчен татар теле-әнә шундый.

Туган телем. Синең матурлыгың,синең газизлегең,синең кирәклегең турында кемнәр генә нинди матур сүзләр әйтмәгән!Сөекле Тукаебызның «Туган тел”е татарларның гимнына әверелде.Җиде миллионлы татар җырлый аны.Иң борынгы,моңлы, газиз,матур, саф туган телебезгә галимнәр,язучылар, шагыйрьләр дан җырлаганнар,иҗатларын телгә багышлаганнар.

Шагыйр ь Разил Вәлиев тел турында ничек матур итеп әйтә:

Шагыйр ь Ә.Ерикәй «Ике канат” шигырендә:

Туган телем күп еллардан бирле

Мин әйткәнмен татар телендә,-дип язды.

Шагыйрь Госман Садәнең «Ана белән сабый” шигыреннән:

дип язды Харрас Әюп.

Туган телебез татар теле-борынгы hәм hәрьяклап үсеш алган төрки телләрнең берсе.Ул мул сүзлек хәзинәсенә ия, стилистик яктан бай тел.Белгәнебезчә, татар теле- ЮНЕСКО тарафыннан бөтендөнья халыкара аралашу теле дип саналган ундүрт телнең берсе.Бу- туган телебез белән горурланырлык мөhим фактор.

Туган тел туган җир кебек кадерле hәм газиз.Чөнки ул- кеше күңелендә иң нечкә,мөкатдәс хисләр,иң күркәм сыйфатлар тәрбияләүнең иң куәтле чарасы.Ул- әби-бабай,әткәй-әнкәй теле,дөньяга күзең ачылырга,әйләнә-тирәне танып белергә,чиксез матурлыкларны аңларга-тоярга ярдәм итә торган тел.

Кешенең бөтен тормышы тел белән бәйле : тел ярдәмендә кешеләр үзара аралашалар,бер-берсен аңлыйлар,тормыш тәҗрибәләрен hәм рухи байлыкларын буыннан буынга күчерә баралар.

Халыкның күп гасырлык рухи тәҗрибәсен саклаучы hәм яклаучы булган туган тел- яшь буынга белем hәм тәрбия бирүдә иң мәшhүр педагог.Туган тел- милли мәдәниятнең аерылгысыз бер өлеше,милли киләчәк нигезе,халыкның яшәгән,яши торган hәм яшәячәк буыннарын бер биеклеккә күтәрә,тарихи яктан бергә бәйли торган җанлы hәм ныклы элемтә булдыручы.”Телен саклаган башын саклар «дип әйтә халык.”Үз телен хөрмәтләгән халыкны хөрмәтлиләр” дигән гыйбәрә бүген дә актуаль булып кала.Бу гыйбәрә ана сөте белән сеңгәндә генә тормышка ашачак.

Ана теле- тою,сизү,йөрәк теле,рухи тамыр.Димәк,аннан,рухи тамырдан, акыл,фикер эшчәнлегенә,белем hәм күнекмәләр туплауга,дөньяны,кешеләрне танып белүгә юл кыскарак.Ана сөте белән кергән йөрәк,сизү,тою теле бул- ганга,аны ана теле,туган тел дип йөртәләр дә.

Баланың беренче көннәреннән үк туплый башлаган хәзинәсе-туган тел.

Татар баласының татар телендә сөйләшүе ул-hавада ак болытлар йөзүе,талгын җилдә яфраклар шыбырдашуы,кошлар сайравы кебек табигый,саф hәм матур бер күренеш булса,сөйләшә алмавы-авыр күренеш,кимчелектер.

Саҗидә Сөләйманованың шигъри юлларына күз салыйк:

Йөрәк каным белән Ил бирдем дә

Источник: s6nk.ucoz.ru

Туган тел! Хэркем очен дэ газиз суз бу. Чонки ин кадерле, бернэрсэ белэн дэ алыштыргысыз «эти», «эни», «эби», «бабай» сузлэрен туган телдэ эйтэбез. Туган — ускэн илнен якынлыгы, Ватаннын газизлеген тоярга да безгэ энэ шул туган тел ярдэм итэ. Кеше доньяга беренче аваз салуга аны, аны тудырган ана узенен сабыена туган телендэ «балам» дип эндэшэ. Баланын беренче эйткэн сузе дэ туган телендэ янгырый. Боек Г.Тукай юкка гына узенен ин кадерле кешелэре эти-энилэренэ рэхмэт сузлэрен, алла рухына багышлаган догаларын туган телендэ белдермэгэн.

Тел турында дистэлэгэн, йозлэгэн мэкаль бар. Эле алар да ботен сыйфатларын анлатып житкерэ микэн? Уз теленнен кадрен белер очен, чит иллэрдэ яшэп карарга кирэк. Ана теленнен монын, ahэнен анлау очен, кайвакыт бер бишек жырын ишету дэ житэ. Анын мэгънэ тирэнлегенэ шаккатып, эчке бер лэззэт кичерергэ телэсэн, халыкта йоргэн канатлы гыбарэлэрне исенэ тошер, эдипнен махир калэменнэн чыккан китап сузен укы.

Безнен туган телебез – бик борынгы хэм бай теллэрнен берсе. Килеп чыгышы ягыннан татар теле торки теллэр гаилэсенэ керэ. Ул башка теллэр арасында узенен эхэнле аваз составы, искиткеч зур сузлек байлыгы, узенчэлекле грамматик тозелеше белэн аерылап тора.

Тел турында янадан-яна китаплар чыгып тора, радиодан, телевидиниедэн тел турында кызыклы тапшырулар алып барыла. Болар барысы да халыкта телнен тарихы, усеше, яшэеше, тозелеше хэм башкалар турында куп санлы сораулар тууга сэбэп була. Шушы сорауларга жавап эзлэучелэр татар теленен нинди бай булуына тошенэлэр, халкыбызнын тарихын ойрэнэлэр. Чонки татар халкынын мен елларга сузылган тормыш тэжрибэсе, уйлары, гадэтлэре, йолалары, кешене шэхес итуче сыйфатлары анын телендэ, образлы сойлэмнэрендэ, мэкаль-эйтемнэрендэ, жыр хэм экиятлэрендэ чагылыш тапкан.

Безнен халкыбызнын кунел жэухэрлэре бары тик туган телдэ генэ сакланып калган. Бары тик туган телдэ алар кунеленнэн торле шигырьлэр, жырлар, язалар чыккан. Шуна курэ дэ безнен шэхеслэребез, галимнэребез, язучы хэм шагыйрьлэребез туган телгэ зур игътибар бирэлэр. Туган теленен кешегэ тэсир коче дэ кочлерэк.

Татар теле узенен усеш дэверендэ торле кыенлыкларны, киртэлэрне утте. Халык купме изелсэ дэ, ана телен саклап калды. Миллэтнен саклануы турыдан-туры телгэ бэйле. Чонки гыйлем алу, анны устеру, доньяны танып белу хэм аралашу туган тел аша тормышка ашырыла. Тел бетсэ, миллэт бетэ, халык бетэ. М.Жэлил, А.Алишнын татар телендэ язылган шигырьлэре фашистларнын корыч ишеклэреннэн дэ кочлерэк булганнар.

Безенен телебез – бик монлы тел. Борынгы татар жырларын тынлаганда, мон безнен кунеллэребезне айкап, тирэн уйларга, кишерешлэргэ сала. Шушы мон халыкнын хэтер кылларына кагыла да, уткэннэрне бугенге белэн тоташтыра. Телене сыгылмалыгы, матурлыгы, монлылыгы композиторлар, шагыйрьлэр очен дэ кирэк. Матур итеп сойлэшэ белгэн кеше матур итеп уйлый белэ, матур итеп уйлый белгэн кеше матур эшлэргэ омтыла.

Телнен нечкэлеклэрен белу очен, аны хэрвакыт куллану кирэк. Кунел байлылыгы жанга телебез аша туплана. Эгэр син уз теленне белмисен икэн, уз халкыннын мэдэниятен, анын рухи байлыгын узлэштерэ алмыйсын. Куп акыл иялэре, галимнэр, язучылар тел турында торле фикерлэр эйтеп калдырганнар. Рус язучысы К.Г.Паустовский болай дигэн: «Уз иленэ булган эхэббэтне уз теленэ булган мэхэббэттэн башка куз алдына китереп булмый. Туган теленэ битараф кеше кыргый. Ул узенен табигате белэн ук зыянлы. Чонки анын телгэ карата битарафлыгы уз халкынын уткэненэ, бугенгесенэ хэ килэчэгенэ битараф булуын белэн анлатыла».

Татар теле – ин матур тел, ин нечкэ, ягымлы, йомшак, татлы хэм туган тел! Яратыйк аны, пычратмыйк! Безене буыннар да саф, чиста, боек татар телендэ горурланып сойлэшсеннэр иде!

Туган тел турындагы фикерлэремне шагыйрь И.Гыйлэжев сузлэре белэн йомгаклыйсым килэ:

Источник: student.zoomru.ru

Татар телем туган телем инша

Күңелемә якын итеп

Алган сабак – туган телем.

Кеше тормышында аның бөтен гомере буена аерылгысыз төшенчәләр, кешеләр, әйберләр була. Мин шуларның берсе дип, аның туган телен саныйм. Ул – кешенең дөньяга аваз салган минутыннан соңгы сулышына кадәр янәшә.

Кеше дөньяга беренче аваз салуга аны, аны тудырган ана үзенең сабыена туган телендә «балам” дип эндәшә. Баланың беренче әйткән сүзе дә туган телендә яңгырый. Кеше үзенең иң саф хисләрен бары тик туган телендә генә белдерә ала. Бөек Тукай юкка гына үзенең иң кадерле кешеләре әти-әниләренә рәхмәт сүзләрен, ала рухына багышлаган догаларын туган телендә белдермәгән.

Тел турында яңадан–яңа китаплар чыгып тора, радиодан, телевидениедән тел турында кызыклы тапшырулар алып барыла. Болар барысы да халыкта телнең тарих, үсеше, яшәеше, төзелеше һәм башкалар турында күп санлы сораулар тууга сәбәп була. Шушы сорауларга җавап эзләүчеләр татар теленең нинди бай булуына төшенәләр, халкыбызның тарихын өйрәнәләр. Чөнки татар халкының мең елларга сузылган тормыш тәҗрибәсе, уйлары, гадәтләре, йолалары, кешене шәхес итүче сыйфатлары аның телендә, образлы сөйләмнәрендә, мәкаль-әйтемнәрендә, җыр һәм әкиятләрендә чагылыш тапкан.

Безнең халкыбызның күңел җәүһәрләре бары тик туган телдә генә сакланып калган. Бары тик туган телдә алар күңеленнән төрле шигырьләр, җырлар, язмалар чыккан. Шуңа күрә дә безнең шәхесләребез, галимнәребез, язучы һәм шагыйрьләребез туган телгә зур игътибар бирәләр. Туган теленең кешегә тәэсир көче дә көчлерәк.

Татар теле үзенең үсеш дәверендә төрле кыенлыкларны, киртәләрне үтте. Халык күпме изелсә дә, ана телен саклап калды. Ә милләтнең саклануы турыдан-туры телгә бәйле. Чөнки гыйлем алу, аңны үстерү, дөньяны танып белү һәм аралашу туган тел аша тормышка ашырыла. Тел бетсә, милләт бетә, халык бетә.

М. Җәлил, А. Алишның татар телендә язылган шигырьләре фашистларның корыч ишекләреннән, гильотиналарыннан да көчлерәк булганнар. Бу турыда шагыйрь Р. Фәйзуллин:

Түзем тел ул
Окопларда, төрмәләрдә, лагерьларда
атылса да, асылса да,
җиңү рухын җуймаган ул.
Гильотина өсләрендә
Яшәү җырын җырлаган ул! –

дип, татар телендә булган югары бәясен бирә.

Туган телебез – татар теле – бик борынгы һәм бай телләрнең берсе. Ул башка телләр арасында үзенең аһәңле аваз составы, искикеч зур сүзлек байлыгы, үзенчәлекле грамматик төзелеше белән аерылып тора.

Безнең телебез – бик моңлы тел. Борынгы татар халык җырларын тыңлаганда, моң, безнең күңелләребезне айкап, тирән уйларга, кичерешләргә сала. Шушы моң халыкның хәтер кылларына кагыла да, үткәннәрне бүгенге белән тоташтыра.

Телнең сыгылмалылыгы, матурлыгы, моңлылыгы композиторлар, шагыйрьләр өчен дә кирәк. Матур итеп сөйләшә белгән кеше матур итеп уйлый белә, матур итеп уйлый белгән кеше матур эшләргә омтыла.

Телнең нечкәлекләрен белү өчен, аны һәрвакыт куллану кирәк.

Күңел байлыгы җанга телебез аша туплана. Әгәр син үз телеңне белмисең икән, үз халкыңның мәдәниятен, аның рухи байлыгын үзләштерә алмыйсың. Күп акыл ияләре, галимнәр, язучылар тел турында төрле фикерләр әйтеп калдырганнар. Рус язучысы К.Г. Паустовский болай дигән: «Үз илеңә булган мәхәббәтне үз теленә булган мәхәббәттән башка күз алдына китереп булмый. Туган теленә битараф кеше кыргый. Ул үзенең табигате белән үк зыянлы. Чөнки аның телгә карата битарафлыгы үз халкының үткәненә, бүгенгесенә һәм киләчәгенә битараф булуын белән аңлатыла”.

Татар теле – иң матур тел, иң нечкә, ягымлы, йомшак, татлы һәм туган тел! Яратыйк аны, пычратмыйк! Безнең буыннар да саф, чиста, бөек татар телендә горурланып сөйләшсеннәр иде!

Туган тел турындагы фикерләремне якташыбыз шагыйрь И. Гыйләҗев сүзләре белән йомгаклыйсым килә:

Ул булганда адашмабыз –
Юлым туры, нурлы көнем.
Күз карасы кебек саклыйм
Анам теле – Татар телен!

Источник: ursaevo.ucoz.net

Сочинение на татарском языке на тему “Туган тел” Туган тел дип әйтүгә, Г. Тукай язган шигырь юллары искә төшә: И туган тел, и матур тел, Әткәм, әнкәмнең теле! Дөньяда күп нәрсә белдем Син туган тел аркылы. Минем туган татар телем чынлап та бик матур. Ул минем өчен әткәм-әнкәм кебек үк якын. Туган телен югалткан милләтнең киләчәге юк дип уйлыйм мин. Үз телен яхшы белгән кеше генә милләте белән горурлана, аның кадерен белә. Мин Свердловск шәһәрендә тудым. Ул вакытта минем әти-әнием анда эшләгәннәр. Мин рус мәктәбендә укыдым. Күптән түгел без Казанга әйләнеп кайттык. Без гаиләдә гел татарча сөйләшәбез, чөнки барыбыз да татар балалары. Свердловскида вакытта татарча өйдә генә сөйләшеп була иде. Казанга кайткач, мин урамда да, транспортта да татарча сөйләшеп йөргән кешеләрне күреп шатландым. Күңелем рәхәтләнеп китте. Ничектер алар миңа бик якын булып, туган кебек тоелдылар. Ә мәктәптә татар теле дөресләре буласын белгәч, мин бигрәк тә сөендем. Татар телен өйрәнү безгә рус һәм инглиз телләрен өйрәнергә һич тә комачауламый. Авылга кайткач, әбием, башымны сыйпап: “Бәбкәм, беркайчан да үз телеңне онытма, туган телеңне балаларыңа да өйрәтерсең!” − ди. Мин, әлбәттә, гомер буе үземнең туган телемне саклармын!

Взято из: tatar16.ru/tatarcha-sochinenie-tugan-tel/

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *